Üsküdar'da Başkanvekilliği Seçimi Neden Mahkemeye Taşındı?

İstanbul 2. İdare Mahkemesi'nin Üsküdar Belediye Meclisi başkanvekilliği seçiminin yürütmesini durdurması, ilk bakışta teknik bir usul meselesi gibi görünebilir. Oysa aslında sorun çok daha derindir: Yerel yönetim organlarının kendi iç işleyişlerinde aldığı kararların yargı denetimine ne ölçüde açık olduğu sorusu, Türkiye'de belediye hukuku açısından henüz yeterince tartışılmamış bir alandır. Üsküdar örneği, bu tartışmayı kaçınılmaz kılıyor.

Geçersiz Oy, Geçerli Kriz

Mahkemenin yürütmeyi durdurma kararının odak noktası, üçüncü turda kullanılan tercihli oyların geçersiz sayılması meselesidir. CHP'li Sibel Tan Çetinkaya, başkanvekilliği seçimini bu turda kazanmıştır; ancak seçimde bazı oyların geçersiz kabul edilmesi, sonucun meşruiyetine ilişkin ciddi bir itiraz zemini yaratmıştır. Mahkeme de söz konusu geçersiz oy uygulamasını problemli bularak seçimin yürütmesini durdurmuştur.

Bu noktada hem usul hem de siyasi açıdan iki ayrı soru beliriyor. Usul açısından bakıldığında: Belediye meclisi iç seçimlerinde hangi oyların geçerli, hangilerinin geçersiz sayılacağına ilişkin açık ve bağlayıcı bir prosedür var mıdır? Siyasi açıdan ise şunu sormak gerekir: Geçersiz oy kararı, meclisteki çoğunluk dengelerine göre mi şekillendi? Bu iki soruyu birbirinden bağımsız değerlendirmek mümkün değildir; çünkü prosedürel boşluklar, siyasi tercihlerin örtük biçimde hayata geçirilmesinin en uygun zemini olarak işlev görür.

Belediye meclisi toplantılarında iç seçimlere ilişkin itirazlar, kural olarak İçişleri Bakanlığı'nın idari vesayet yetkisi çerçevesinde değerlendirilir. Ancak bu mekanizmanın yeterliliği sorgulanabilir; zira idari vesayet denetimi her zaman hızlı ve etkin sonuç doğurmaz. Bir idare mahkemesinin yürütmeyi durdurma kararıyla doğrudan devreye girmesi, bu tartışmaya yeni bir boyut katmaktadır.

Prosedürel Boşlukların Siyasi Ağırlığı

Türkiye'de belediye meclisi iç seçimlerine ilişkin prosedürel çerçeve, 5393 sayılı Belediye Kanunu'nda genel hatlarıyla düzenlenmiştir. Ancak genel hatlarla düzenlenmiş kurallar, pratikte yoruma açık alanlar bırakır. Hangi oyların geçerli sayılacağı, kaç tur yapılacağı, oylamada hangi usulün izleneceği gibi ayrıntılar çoğu zaman meclis içi uzlaşıya ya da o anki çoğunluğun kararına bırakılmaktadır. Bu durum, itiraz mekanizmalarını devreye sokan somut bir kırılganlık noktasıdır.

Üsküdar örneğinde de tam olarak bu kırılganlık belirleyici olmuştur. Üçüncü turda bazı oyların geçersiz sayılması, prosedürel bir kararda değil, siyasi sonucu doğrudan etkileyen bir karardan başka bir şey değildir. Çünkü o oyların geçerli kabul edilip edilmemesi, seçimin sonucunu değiştirebilecek ağırlıktadır. Mahkemenin seçimin adil olmadığı yönünde değerlendirme yapması, prosedürel boşlukların salt teknik olmadığını, somut demokratik sonuçlar ürettiğini gösteriyor.

Bu sorunu görmezden gelmek imkansızdır: Eğer belediye meclisi iç seçimlerinde geçersiz oy kriterlerini belirleyen açık ve bağlayıcı bir standart yoksa, bu kriterler her defasında o anki çoğunluk tarafından yeniden üretilecek demektir. Bu da kurumsal hafızanın değil, geçici güç dengelerinin belirleyici olduğu bir işleyişe zemin hazırlar.

Yargı Denetimi: Güvence mi, Araç mı?

Yerel yönetim organlarının iç kararlarının yargı denetimine açık olması, teorik olarak demokratik bir güvencedir. Bir meclisin kendi üyeleri arasında yapacağı seçimi keyfi biçimde yönetmesini önlemek, hukuk devletinin temel gereklerindendir. Bu anlamda İstanbul 2. İdare Mahkemesi'nin kararı, denetim mekanizmalarının işlediğinin somut bir göstergesi olarak okunabilir.

Ancak tam da bu noktada bir karşı soruyu sormak gerekir: Yargı denetimi, kurumsal işleyişin doğal bir güvencesi olarak mı devreye giriyor, yoksa seçim sonuçlarına itiraz etmenin yapısal bir aracına mı dönüşüyor? Bu iki ihtimalin arasındaki fark, kararın niteliğinde değil, kullanım örüntüsünde saklıdır. Tek bir mahkeme kararından yola çıkarak genel bir yargıya varmak metodolojik açıdan hatalı olur; ama Üsküdar kararını, daha geniş bir eğilimin parçası olarak değerlendirmek de analitik açıdan zorunludur.

Türkiye'de son yıllarda seçim sonrası hukuki itiraz mekanizmalarının kullanım sıklığı artmıştır. Yerel seçim sonuçlarına yönelik idari ve yargısal itirazlar, artık yalnızca açık usulsüzlüklere karşı değil, sonucun tersine çevrilmesine ya da en azından belirsizleştirilmesine yönelik stratejik bir araç olarak da işlev görebilmektedir. Üsküdar davası bu çerçevede değerlendirildiğinde, bir prosedür itirazının siyasi ağırlığı hakkında düşündürücü sorular ortaya çıkmaktadır.

Hassas Dengeler, Geçici Kazanımlar

Üsküdar, siyasi açıdan hassas bir denge noktasında duran bir ilçedir. CHP'nin belediye başkanlığını kazandığı bu ilçede, meclis içi dengelerin başkanvekilliği gibi organik bir pozisyon üzerinden yeniden tartışmaya açılması, salt hukuki değil siyasi bir anlam taşımaktadır. Sibel Tan Çetinkaya'nın kazandığı seçimin yürütmesinin durdurulması, pratikte CHP'nin bu pozisyondaki mevcudiyetini geçici olarak askıya almış olmaktadır.

Bu tür kararların yarattığı belirsizlik ortamı, yerel yönetimler için doğrudan bir işlev kaybına dönüşebilir. Başkanvekilliği pozisyonunun boş ya da tartışmalı kalması, meclisin iç koordinasyonunu olumsuz etkiler; olağan işleyişi yavaşlatır. Üstelik bu belirsizlik, seçmenlerin iradesini sandıkta değil mahkemede aranır hale getirme riskini de beraberinde taşır. Seçim sonuçlarının kalıcılığına duyulan toplumsal güven, bu tür süreçlerin birikmesiyle aşınır.

Muhalefet partilerinin yerel yönetimlerdeki kazanımlarının hukuki kanallar aracılığıyla sorgulanması, salt Üsküdar'a özgü bir durum değildir. Ancak bu süreçlerin her seferinde meşru prosedürel kaygılara dayandığı da otomatik olarak kabul edilemez. Ayrımı belirleyen şey, itirazın içeriğinden ziyade tutarlılığı ve seçici olmayan uygulanmasıdır.

Kurumsal Standart Sorunu

Tüm bu tartışmanın altında yatan asıl mesele, kurumsal standartların yokluğudur. Belediye meclisi iç seçimlerinde geçersiz oy kriterleri, itiraz süreçlerinin yürütülme biçimi, yürütmeyi durdurma kararlarının belediye organlarının işleyişine etkisi gibi konular, yeterince netleştirilmemiş alanlardır. Kurumsal hafıza yitirilirse, her yeni meclis her yeni dönemde aynı kırılganlıklarla yüzleşmek zorunda kalır.

Türkiye'nin yerel yönetim hukuku, bu tür prosedürel anlaşmazlıkları çözmek için daha açık ve bağlayıcı standartlara ihtiyaç duymaktadır. Bu yalnızca CHP'li belediyelerin sorunu değildir; herhangi bir siyasi renkteki belediyenin iç seçimlerinde aynı prosedürel belirsizlik, aynı sonuçları üretebilir. Sorun sistemin kendisindedir ve çözümü de sistematik olmak zorundadır.

5393 sayılı Kanun'un bu tür anlaşmazlıkları öngörecek biçimde güncellenmesi, meclis içi oylamalarda geçerlilik kriterlerinin açıkça düzenlenmesi ve itiraz mekanizmalarının işleyiş takviminin netleştirilmesi, teknik düzenlemeler gibi görünse de pratikte demokratik işleyişin güvencesi niteliğindedir. Küçük prosedürel boşluklar, siyasi konjonktürün baskısı altında büyük kırılmalara zemin hazırlayabilir.

Üsküdar kararı bu anlamda hem somut bir dava hem de bir uyarı niteliği taşıyor. Yargı denetiminin varlığı kendi başına yeterli değildir; denetimin neyi, nasıl ve hangi standartlara göre denetlediği de en az denetimin kendisi kadar önemlidir. Yerel yönetim organlarının iç seçimlerini düzenleyen kurallar belirsiz kalmaya devam ettiği sürece, benzer itirazların ve benzer yürütmeyi durdurma kararlarının gündeme geleceğini öngörmek için fazla analitik bir hayal gücüne gerek yoktur.

Peki bu noktada sorulması gereken soru şudur: Üsküdar örneği, Türkiye'de belediye meclisi hukukunun güncellenmesine yönelik bir irade doğurabilecek mi? Yoksa prosedürel boşluklar, her seçim döneminde yeniden keşfedilecek kör noktalar olarak mı kalmaya devam edecek?