Silivri'den Gelen Ses: Bir Sistemin Aynasına Bakmak

Ekrem İmamoğlu'nun Silivri Cezaevi'nden yaptığı açıklama, kamuoyuna ulaştığı anda çoğu kişi bunu siyasi bir hamle olarak okudu. Bu okuma anlaşılırdır; Türkiye'de tutuklu siyasetçilerin kamuoyuna seslenmesi alışılmış bir siyasi refleks olarak kodlanmıştır. Ancak aslında sorun çok daha derindir. İmamoğlu'nun "hakikat ve adalet aranmıyor" biçiminde özetlenebilecek sözleri, bir kişinin bireysel acısından çok, içinde bulunduğu kurumun kendisine dair söylediği bir şeydir. Bu ayrımı görmek, Türkiye'nin bugünkü siyasi atmosferini anlamlandırmak açısından kritiktir.

Bir siyasetçinin tutukluluğu elbette çok katmanlı bir olgudur. Hem hukuki hem siyasi hem de sembolik boyutları aynı anda var olur ve bunları birbirinden ayırt etmek analitik olarak güçtür. Bununla birlikte, İmamoğlu'nun deneyimini "devasa bir çile" olarak tanımlaması, bu üç boyutun aynı anda konuştuğu bir ifadedir. Çile kelimesi bilinçli seçilmiş olsun ya da olmasın, Türkçede tarihsel bir ağırlık taşır; dayanma kapasitesini, zorla yaratılmış bir sınavı, kurumsal bir baskıyı anlatır. Bu bağlamda değerlendirildiğinde, İmamoğlu'nun anlattığı yalnızca Silivri'nin fiziksel koşulları değil, bir sistemin bireyi nasıl işlediğine dair somut bir tanıklıktır.

Silivri'nin Kendisi Bir Anlam Taşır

Silivri Cezaevi, Türkiye siyasi tarihinde sembolik bir yer tutmaktadır. Daha önceki dönemlerde de pek çok tanınan ismin burada tutuklu kaldığı düşünüldüğünde, bu mekanın siyasi hafızadaki ağırlığı inkâr edilemez. Tutukluların profili değişmiş olabilir; farklı dönemlerde farklı siyasi yelpazenin isimleri bu duvarlar arasında bulunmuştur. Ama mekanın bizzat kendisi, kamuoyunda belirli bir anlam birikimiyle yüklüdür. İmamoğlu'nun adı bu tabloya eklendiğinde, yalnızca bireysel bir dava değil, kurumsal bir örüntü gözler önüne serilmektedir.

Bu örüntü şunu sormayı zorunlu kılıyor: Muhalif siyasetçilerin yargı süreçleriyle karşılaşma biçimi, diğer sanıkların ya da davalıların deneyimiyle ne ölçüde örtüşmektedir? Hukuk devleti ilkesinin temel gerekliliklerinden biri, aynı normların herkese eşit biçimde uygulanmasıdır. Hukuk sosyolojisi literatüründe buna "hukuki öngörülebilirlik" denir; bireyin kim olduğundan bağımsız olarak, aynı eyleme aynı hukuki sonuçların bağlanmasıdır. Türkiye'de son yıllarda bu öngörülebilirliğin muhalif siyasi figürler söz konusu olduğunda işlemediğine dair güçlü bir algı oluşmuştur. Bu algı, uluslararası hukuk gözlemcilerinin değerlendirmelerinde de yer bulmuştur. Algıyı kanıtla karıştırmamak gerekir; ancak algının kendisi de siyasi bir gerçekliktir ve üzerinde durulması gerekir.

Kurumsal Bağımsızlık ve Teşhis Sorunu

İmamoğlu'nun "hakikat ve adalet aranmıyor" şeklindeki tespiti, yargı bağımsızlığı tartışmalarının odak noktasına oturmaktadır. Burada dikkatli olmak gerekir: Bu sözler, tutuklu bir siyasetçinin sözleridir ve dolayısıyla tarafsız bir gözlem olarak ele alınamaz. Ancak aynı zamanda bu sözler, yaşanan sürecin bir iç gözlemi olarak, deneyimsel bir veri olarak da değerlendirilebilir.

Yargı bağımsızlığı, soyut bir ilke olarak değil, günlük yargısal pratiklerde kendini gösteren bir işleyiş biçimi olarak anlaşılmalıdır. Mahkemelerin bağımsızlığı, yalnızca anayasal metinlerde yer alan güvencelere değil, bu güvencelerin somut davalarda hayata geçirilip geçirilmediğine bakılarak ölçülür. Hakimlerin kariyer güvencesi, atama ve terfi süreçlerindeki şeffaflık, savcılık makamının siyasi yapılardan bağımsız karar verip veremediği gibi kurumsal sorular, bu işleyişin kalitesini belirler. Türkiye'de yargı alanındaki kurumsal dönüşümlerin bu kriterleri nasıl etkilediği, akademik çevrelerde yoğun biçimde tartışılmaktadır.

Bu tartışmanın pratikte bir yansıması olarak şunu sormak mümkündür: İmamoğlu davası, kurumsal güvenceler sağlam olsaydı nasıl işlerdi? Bu soru spekülatiftir, yanıtlanması güçtür. Ama tam da bu güçlük, sorunun değerini artırır. Çünkü bu soruyu soramamak, yani normatif bir karşılaştırma zemini kuramamak, sistemin kendisinin yarattığı bir görünmezliğe işaret etmektedir. Kurumsal hafıza yitirilirse, neyin olağan neyin istisnai olduğunu saptamak giderek zorlaşır.

Bireysel Çile, Sistemin Yansıması

İmamoğlu'nun Silivri deneyimini "devasa bir çile" olarak nitelendirmesi, yüzeysel bir okumada kişisel bir acı ifadesi gibi görünebilir. Oysa bu ifadeyi yapısal bir bağlama yerleştirdiğimizde farklı bir şey söylediği anlaşılır. Çile, burada bir edilgenlik anlatısı değildir; aktif bir direniş sözcüğüdür. Kurumun yarattığı koşullara rağmen ayakta durmaya çalışan birinin deneyimini tarif eder.

Bu çerçevede İmamoğlu'nun sözleri, bir haksızlık anlatısının ötesine geçer ve sistemin nasıl işlediğine dair içeriden bir teşhis niteliği kazanır. Hukuk devleti standartlarının zayıfladığı koşullarda, bireyin kurumsal süreçleri deneyimleme biçimi, o kurumların sağlığına ilişkin dolaylı bir gösterge işlevi görür. Bu tür tanıklıkları yalnızca siyasi propaganda olarak reddetmek ya da tam tersine yalnızca kurban anlatısı olarak kabul etmek, her iki durumda da analitik bir çöküşe yol açar. Doğru olan, bu tanıklıkları kurumsal performansın bir verisi olarak değerlendirmek ve daha geniş bir bağlamda test etmektir.

Kamuoyunun Bu Sese Yüklediği Anlam

Türkiye'de kamuoyu, siyasi tutukluluklara ilişkin açıklamaları homojen bir tepkiyle karşılamaz. Bunun yerine, derin biçimde kutuplaşmış bir yorum ortamı söz konusudur. İmamoğlu'nu destekleyenler bu açıklamayı bir zalimliğin tanıklığı olarak okurken, karşı cephe büyük ölçüde bunu siyasi bir hesap yapması olarak değerlendirecektir. Bu kutuplaşmanın kendisi, aslında kurumsal meşruiyet krizinin bir belirtisidir. Yargı kararlarına toplumsal güvenin erimesi, yargı sisteminin işlevini yerine getiremediğinin en açık göstergelerinden biridir.

Siyaset bilimi literatüründe kurumsal meşruiyet, kurumların kendi kararlarını gerekçelendirebildiği ve bu gerekçelerin toplumun önemli bir kesimi tarafından kabul gördüğü durumlarda var olur. Türkiye'deki yargıya duyulan güvene ilişkin kamuoyu araştırmaları, bu meşruiyetin ciddi biçimde sarsıldığını ortaya koymaktadır. Tek başına bu veri bile, İmamoğlu'nun sözlerinin niçin bu denli geniş bir yankı uyandırdığını açıklamaya yetmektedir. Söylenen şeyin doğru ya da yanlış olmasından önce, söylenme zemininin ne kadar verimli olduğu belirleyici olmaktadır.

Bu noktada siyasi hafıza meselesi öne çıkar. Türkiye'de toplumsal belleğin siyasi tutukluluklara ilişkin kısmı, onlarca yıl boyunca farklı figürler ve farklı dönemlerle yüklenmiştir. Bu hafıza, yeni olayları sıfırdan değerlendirmek yerine daha önceki örüntülerin içine yerleştirerek anlamlandırır. İmamoğlu'nun Silivri deneyimi, bu birikmiş hafızanın içinde okunmaktadır ve bu durum, açıklamasına siyasi bir ağırlık katmaktadır. Bu ağırlığı görmezden gelmek imkansızdır.

Teşhis Doğruysa Sorumluluk Nerededir?

Eğer İmamoğlu'nun teşhisi, yani hakikat ve adaletin aranmadığı iddiası, kısmen bile doğruysa, bu durumun sorumluluğu nerede aranmalıdır? Bu soru, kolay bir yanıt üretmek için değil, doğru soruları sormaya zorlamak için önemlidir.

Kurumsal sorumluluk, bireysel kötü niyete indirgenmemelidir. Bir sistem, iyi niyetli bireylerin hatalı kararlar almaya zorlandığı koşullar üretebilir. Kariyer güvencesinin ortadan kalktığı, bağımsız karar almanın risklere açık olduğu bir yargı ortamında, bireysel hakimlerin ya da savcıların kurumsal baskılara direnmesi yapısal olarak güçleşir. Sorun bireysel değil, sistemin yarattığı teşvik yapısıdır. Bu ayrım, reformun nereye yönelik olması gerektiğini belirlemesi açısından kritiktir.

Kamuoyunun bu tür açıklamalara nasıl anlam yüklediği, sonunda şu soruyu sormaya davet eder: Türkiye'de siyasi güvene zemin hazırlayacak kurumsal yeniden yapılanma mümkün müdür ve bu mümkünse ne tür bir iradenin ürünü olabilir? Silivri'den gelen ses, bu soruya cevap vermez; ama soruyu sormayı zorunlu kılar. Ve belki de şimdilik en dürüst katkı bu kadarıdır.