İçeriğe geç

Saçma bir slime yayınının gayet ciddi sosyolojisi

TikTok'ta on binlerce insan slime yapımını izliyor, bazıları ise içine ne ekleneceğini belirlemek için para ödüyor. Peki, kendilerine ait bile olmayacak bir şeye neden para harcıyorlar? Cevap, belki de yaşadığımız hayat üzerinde ne kadar söz sahibi olduğumuzda saklı.

İçindekiler
Yeşil sıvı akan, renkli geometrik şekiller ve bitkilerle süslenmiş fantastik sahneler.

Bugün size muhtemelen "Bunu da mı dert ettin?" diyeceğiniz bir konudan bahsedeceğim: TikTok'taki slime canlı yayınları. Evet, insanların saatlerce slime yapmasını izlediği, hatta bunun için para ödediği o yayınlar. Kimimizin görür görmez geçtiği, kimimizin "İnsanlar iyice kafayı yedi!" diyerek yargıladığı bu akım üzerine neden bu kadar kafa yorduğumu merak edebilirsiniz. Çünkü bazen bir toplumu anlamak için büyük olaylara değil, en saçma görünen alışkanlıklarına bakmak gerekiyor.

Önce ne olup bittiğini bilmeyenler için küçük bir özet geçelim.

Bir insan düşünün. Önünde kocaman bir kap, yapıştırıcı, boya ve çeşitli malzemeler var. Canlı yayın açıyor ve slime yapmaya başlıyor. Sonra bir izleyici para gönderiyor.

Pembe boya ekle!

diyor. Ekleniyor. Başkası hediye gönderip sim istiyor. Sim de ekleniyor. Ardından köpükler, farklı renkler, türlü malzemeler geliyor. Sonunda ortaya muhtemelen kimsenin kullanmayacağı, ne renk olduğu bile anlaşılmayan devasa vıcık vıcık bir şey çıkıyor.

Bütün bunları on binlerce insan izliyor. Üstelik bazıları yapımına müdahale edebilmek için gerçek para harcıyor, ki benim de en çok takıldığım konu bu oldu.

Bazı yayıncıların milyonlarca lira kazandığı iddia ediliyor. Rakamların doğruluğu tartışmalı olsa da ortada ilginç bir gerçek var. İnsanlar, kendilerine ait olmayacak “kıytırık” bir nesnenin nasıl şekilleneceğine karar vermek için para ödüyor.

Şimdi burada duralım. Çünkü bana kalırsa asıl ilginç olan slime değil, ona para gönderen insanlar da değil. Asıl ilginç olan, bu davranışın bize kendimiz ve yaşadığımız toplum hakkında neler söylediği.

Hayatımızda ne kadar söz sahibiyiz?

Size birkaç soru soracağım.

Ekonomik koşullarınızı değiştirebiliyor musunuz? Çalışma saatlerinizi istediğiniz gibi belirleyebiliyor musunuz? Geleceğinizi planlarken ne kadar özgür hissediyorsunuz? Ya da sizi doğrudan etkileyen siyasi ve toplumsal kararlarda gerçekten ne kadar söz sahibisiniz?

Özellikle ekonomik belirsizliklerin, toplumsal baskıların ve siyasi kutuplaşmanın yoğun hissedildiği dönemlerde bu soruların cevapları pek iç açıcı olmayabilir.

Şimdi aynı insanın akşam telefonunu eline alıp TikTok'u açtığını düşünün.

Para gönderiyor ve karşısındaki kişi onun istediğini yapıyor.

Mavi boya ekle.

Ekliyor.

Şimdi sim dök.

Döküyor.

İşte bu kadar basit.

Gerçek hayatta kararlarının ne kadar etkili olduğunu bilemeyen insan, dijital dünyada verdiği komutun sonucunu saniyeler içinde görebiliyor.

Acaba insanlar slime'a değil, birkaç saniyeliğine de olsa sözlerinin geçmesine mi para ödüyor?

"Ben söyledim ve oldu." hissinin psikolojisi

Psikolojide "telafi edici kontrol" adı verilen bir yaklaşım var.

Aaron Kay ve çalışma arkadaşlarının araştırmaları, insanların kişisel kontrol duyguları zayıfladığında düzen ve kontrol hissini başka kaynaklarda arayabildiklerini gösteriyor. Yani hayatımızın önemli alanlarında kontrolümüzün azaldığını hissettiğimizde bu duyguyu başka deneyimlerle telafi etmeye çalışabiliyoruz. Slime yayınlarına da buradan bakmayı deneyelim.

Gün boyunca pek çok konuda söz hakkı olmadığını hisseden biri, küçük bir ödeme karşılığında bir başkasının davranışını belirleyebiliyor. Bir nevi "Ben söyledim ve oldu." deneyimi satın alıyor.

Elbette bu, slime yayınlarına para gönderen herkesin kontrol kaybı yaşadığı anlamına gelmiyor. Ama kabul edelim, ihtimalin kendisi bile düşündürücü.

Eskiden izleyiciydik, şimdi yönetmen olmak istiyoruz

Meseleyi yalnızca kontrol ihtiyacıyla açıklamak da haksızlık olur. Çünkü dijital dünyada izleyici olmanın anlamı değişti. Medya araştırmacısı Henry Jenkins'in "katılımcı kültür" kavramı, insanların yalnızca içerik tüketmekle yetinmeyip içeriğin oluşumuna da katıldığı bir medya düzenini anlatıyor.

Eskiden televizyonda bir yemek yarışması izlediğimizde yarışmacının hangi malzemeyi kullanacağını merak ederdik. Şimdi yarışmacıya hangi malzemeyi kullanacağını söylemek istiyoruz.

Slime yayınlarında da aynı dönüşüm var.

Bir izleyici pembe boya eklenmesini izlerken diğeri para göndererek buna karar veriyor. İkisi aynı görüntüyle karşılaşıyor ama ikinci kişi o sonucun ortaya çıkmasında pay sahibi olduğunu hissediyor.

Düşünsenize, artık yalnızca bir şey satın almıyoruz. Bir şeyin gerçekleşmesine katkıda bulunma hakkını da satın alıyoruz. Üstelik bazen bu hakkın süresi yalnızca birkaç saniye.

Biraz da görülmek istiyoruz galiba

İşin bir de görünürlük kısmı var.

1956 yılında Donald Horton ve Richard Wohl, insanların medya figürleriyle kurdukları tek taraflı yakınlık hissini açıklamak için "parasosyal etkileşim" kavramını ortaya attı. Bugün sosyal medya bu ilişkiyi çok daha etkileşimli hale getirdi.

On binlerce kişinin izlediği bir yayında hediye gönderdiğinizi düşünün. Yayıncı bir anda isminizi söylüyor:

Pelin pembe istedi, hemen pembe ekliyoruz!

Tebrikler! Artık binlerce kişinin arasında fark edildiniz. İsminiz duyuldu, isteğiniz yerine getirildi. Belki de diğer izleyiciler sizin seçtiğiniz rengi konuşuyor. Peki, bu birkaç saniyelik görünürlüğün bir bedeli olabilir mi? Görünüşe göre evet.

Üstelik mesele yalnızca fark edilmek de değil.

Thorstein Veblen'in 1899 yılında ortaya attığı "gösterişçi tüketim" kavramı, insanların bazı harcamaları ihtiyaçlarını karşılamaktan çok toplumsal konumlarını göstermek için yaptığını anlatıyordu. 1899’dan 2026’ya pek bir şey değişmemiş gibi değil mi?

Eskiden pahalı bir saatle gösterilen ekonomik güç, bugün kimi dijital ortamlarda sanal hediyelerle de sergilenebiliyor. Özellikle hediye sıralamalarının yapıldığı yayınlarda para harcamak, kalabalığın içinde öne çıkmanın bir yoluna dönüşebiliyor.

Yani slime'a eklenen boyanın maddi bir değeri olmayabilir ama o boyayı ekleten kişi için deneyimin sosyal bir karşılığı var.

Bir dakika, biz aslında oyun mu oynuyoruz?

İşin oyunlaştırma tarafına değinmeden de olmaz.

Bir kişi kırmızı boya ekletiyor, diğeri mavi. Başkası sim döktürüyor. Her hediye, oyunun gidişatını değiştiren yeni bir hamleye dönüşüyor. Üstelik oyunun sonucu önceden belli değil. Slime'ın hangi renge veya kıvama dönüşeceğini kimse bilmiyor. Bu belirsizlik de merakı canlı tutuyor.

Renklerin karışması, malzemelerin yoğrulması ve dokuların değişmesi bazı izleyiciler için ASMR benzeri rahatlatıcı bir deneyim de sunabiliyor. Dolayısıyla herkes aynı nedenle orada değil. Kimisi eğlenmek, kimisi rahatlamak, kimisi yayıncıyı desteklemek, kimisi de kendi kararının uygulanmasını görmek için izliyor.

Peki ya bütün bunların yaşadığımız siyasi iklimle bir ilgisi varsa?

Gelelim benim asıl merak ettiğim noktaya.

Slime yayınları yalnızca Türkiye'de yapılmıyor. Farklı siyasi sistemlerde de insanların canlı yayınlara para göndererek müdahale ettiği içerikler popüler. Dolayısıyla bu davranışı doğrudan bir ülkenin yönetim biçimine bağlamak doğru olmaz.

Ama şu soruyu sormak da pekâlâ mümkün: Siyasi kararların merkezileştiği, ekonomik koşulların öngörülemez hale geldiği veya insanların toplumsal süreçler üzerindeki etkilerinin azaldığını düşündüğü ortamlarda, küçük kontrol deneyimleri daha cazip hale geliyor olabilir mi?

Bu sorunun slime yayınlarına özgü bilimsel bir cevabı henüz yok. Fakat araştırılmaya değer bir ihtimal.

Asıl mesele slime değil, biziz

Aslında eğlenmek, heyecanlanmak veya bir topluluğun parçası olmak için para harcamamız yeni değil. Futbol maçına bilet aldığımızda sahaya çıkıp gol atmıyoruz. Tiyatroya gittiğimizde oyuncuyla birlikte sahneye çıkmıyoruz. Ama bu deneyimler için para ödüyoruz. Slime yayınlarının farkı, deneyime karar verebilme imkânını da eklemesi.

Ve tam burada çağımızın ilginç çelişkilerinden biriyle karşılaşıyoruz. Bir yandan hayatımızı etkileyen büyük kararlar üzerinde ne kadar söz sahibi olduğumuzu tartışıyoruz diğer yandan telefonlarımızın ekranında küçücük kararlar verebilmek için para harcıyoruz. Üstelik bu hakkı bize yine büyük teknoloji şirketlerinin kurduğu sistemler satıyor.

İronik değil mi?

Elbette bütün bunlardan slime izleyen herkesin mutsuz, baskı altında veya çaresiz olduğu sonucunu çıkaramayız. Belki de insanlar yalnızca eğleniyordur.

Ama insanın aklına bir soru takılıyor: Kendi hayatımızda değiştiremediğimiz onca şey varken bir başkasının slime'ına renk seçebilmek neden bu kadar cazip?

Neyse, bu kadar sosyoloji yeter. Sonuçta alt tarafı bir slime, değil mi?

Kaynakça:

  • Horton, D., & Wohl, R. R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229.

  • Jenkins, H. (2019). Cesur yeni medya: Teknolojiler ve hayran kültürü (N. Yeğengil, Çev.; 3. bs.). İletişim Yayınları.

  • Kay, A. C., Gaucher, D., Napier, J. L., Callan, M. J., & Laurin, K. (2008). God and the government: Testing a compensatory control mechanism for the support of external systems. Journal of Personality and Social Psychology, 95(1), 18–35.

  • Kay, A. C., Whitson, J. A., Gaucher, D., & Galinsky, A. D. (2009). Compensatory control. Current Directions in Psychological Science, 18(5), 264–268.

  • TikTok. (2026, 22 Ocak). Virtual items policy.

  • Veblen, T. (2005). Aylak sınıfın teorisi (C. Atay & Z. Gültekin, Çev.). Babil Yayınları.

KROP’ta yayımlanan yazıların tüm fikrî ve hukukî sorumluluğu yazarlara aittir.

Etiketler

Pelin Olgun

Yazar

Pelin Olgun

Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü’nden mezun oldu. Kariyerine haber editörlüğüyle başladı; televizyon ve dijital medyada sunucu, metin yazarı ve içerik üreticisi olarak çalışıyor. Merakını araştırmayla birleştirerek gündelik hayatın gözden kaçan ayrıntılarına odaklanıyor. Popüler kültürden sosyolojiye, psikolojiden toplumsal meselelere uzanan geniş bir alanda, herkesin konuştuğu konulara farklı sorular sormayı ve sıradan görünenin ardındaki hikâyeyi anlatmayı seviyor.

Tüm yazıları

Bu makaleyi nasıl buldun?

Paylaş