Psikoloji terimlerini öğrendik ama birbirimizi anlamayı unuttuk: Therapy-speak
Psikoloji terimlerinin gündelik hayatta yüzeysel kullanılması iletişimi zayıflatıp, ilişkileri etiketleyerek karmaşıklaştırabiliyor.
İçindekiler

Son yıllarda gündelik konuşmalarımıza yeni bir dil yerleştiğini siz de fark ettiniz mi? Narsisizm, gaslighting, toksik ilişki, bağlanma stilleri, travma, tetiklenme, sınır koyma... Bir zamanlar ağırlıklı olarak psikoloji kitaplarında veya terapi odalarında karşılaştığımız kavramlar artık arkadaş sohbetlerinde, flört uygulamalarında, sosyal medya yorumlarında karşımıza çıkıyor. Hatta belki kullanan bizleriz.
Bunun kötü bir gelişme olduğunu düşünmüyorum elbette. İnsanların duygularını tanımlayabilmesi, yaşadıkları psikolojik güçlükleri fark edebilmesi ve gerektiğinde yardım araması oldukça kıymetli. Ancak burada cevaplanması gereken başka bir soru var: Psikolojinin dilini öğrendik, peki psikolojik olarak gerçekten olgunlaştık mı?
Hepimiz biraz terapist olduk
Bu yeni iletişim biçiminin literatürde bir adı var: Therapy-speak.
2025 yılında Theoretical Medicine and Bioethics dergisinde yayımlanan “Unmasking Therapy-Speak” başlıklı çalışmada Carme Isern-Mas ve Manuel Almagro, terapi dilinin gündelik hayatta yüzeysel ve bağlamından koparılarak kullanılmasını inceliyor.
Araştırmacılar, psikoterapi kavramlarının yaygınlaşmasının ruh sağlığı farkındalığı açısından önemli kazanımlar sağladığını kabul ediyor. Ancak aynı kavramların yanlış kullanıldığında insanları itibarsızlaştırmak, sorumluluktan kaçmak veya karşı tarafın duygularını geçersizleştirmek için kullanılabileceğine de dikkat çekiyor.
Yani sorun psikoloji terimlerini öğrenmemiz değil, onları hangi amaçla kullandığımız.
Bir insanın davranışından rahatsız olduğumuzda bunu ifade etmek yerine ona psikolojik bir etiket yapıştırmak, iletişimin yönünü değiştirebiliyor. Artık karşımızdakinin ne yaptığını değil, nasıl biri olduğunu tartışmaya başlıyoruz.
Örneğin bir arkadaşımızın sürekli kendisinden bahsetmesi bizi rahatsız edebilir. Bu davranışı bencilce bulabiliriz. Ancak buradan hareketle ona narsist demek, bir davranışı eleştirmekten çıkıp kişiliğine ilişkin klinik çağrışımları olan bir hüküm vermeye dönüşür.
Üstelik narsisistik kişilik bozukluğu, yalnızca kendini beğenmiş olmakla açıklanabilecek bir durum da değil.
Her anlaşmazlık bir travma, her eski sevgili bir narsist mi?
Psikolog Nick Haslam, 2016 yılında Psychological Inquiry dergisinde yayımlanan “Concept Creep: Psychology's Expanding Concepts of Harm and Pathology” başlıklı makalesinde dikkat çekici bir olguyu ele alıyor: Kavramların anlamlarının giderek genişlemesi.
Haslam'a göre travma, istismar, bağımlılık ve zorbalık gibi kavramlar zaman içerisinde daha geniş bir deneyim alanını tanımlamak için kullanılmaya başlandı. Bu genişleme, daha önce görünmeyen zararların fark edilmesini sağlayabildiği gibi gündelik yaşam deneyimlerinin gereğinden fazla patolojikleştirilmesi riskini de beraberinde getiriyor.
Bir başka ifadeyle, daha önce adını koyamadığımız bazı zararları artık tanıyabiliyoruz. Ancak her olumsuz deneyimi aynı kavramlarla açıklamaya başladığımızda kelimelerin ayırt edici anlamını da kaybedebiliyoruz.
Her üzüntü depresyon değil. Her kötü anı travma değil. Her anlaşmazlık manipülasyon, her kıskançlık da patolojik bir davranış değil.
Burada önemli bir ayrım var: Bir davranışın klinik bir tanı gerektirmemesi, onun incitici veya kabul edilemez olmadığı anlamına gelmiyor elbette. Ama birinin size zarar verdiğini söylemek için ona psikolojik bir teşhis koymanız da gerekmiyor.
Belki de tam bu noktada psikoloji dilinin sunduğu kesinlik hissine kapılıyoruz. Çünkü bir davranışı anlamaya çalışmak belirsizlik içerirken onu etiketlemek çok daha kolay hale gelebiliyor.
Bir insanın neden öyle davrandığını anlamak zaman alabilir. Ona narsist demek ise birkaç saniye.
Sınır koymak mı, duvar örmek mi?
Terapi dilinin gündelik hayattaki en popüler kavramlarından biri de sınır koymak. Gün içerisinde birden fazla kez bunu duyduğumuz olmuştur.
Ve evet, sınır koymak sağlıklı ilişkilerin önemli bir parçası. İnsanların kendilerini rahatsız eden davranışlara hayır diyebilmesi, istemedikleri durumlarda geri çekilebilmesi veya zarar gördükleri ilişkileri sonlandırabilmesi son derece doğal.
Ancak sınır koymakla karşımızdaki insanın davranışlarını kontrol etmeye çalışmak aynı şey değil.
Örneğin, "Benimle bağırarak konuştuğunda bu konuşmayı sürdüremem" demek kişisel bir sınırdır. "Benimle aynı fikirde değilsen sınırlarımı ihlal ediyorsun" demek ise anlaşmazlığı bir sınır ihlali olarak tanımlamak olabilir.
İlkinde kendi davranışımızın sorumluluğunu alırken ikincisinde karşımızdakinin düşüncelerini kontrol etmeye yaklaşırız.
Amerikan Psikoloji Derneğinin (APA) 2024 yılında yayımladığı “How to Harness the Power of Therapy-Speak” başlıklı değerlendirmede de bu meseleye dikkat çekmiş. Yazıda görüşlerine yer verilen uzmanlar, psikolojik kavramların insanların iç dünyalarını anlamlandırmasını kolaylaştırabileceğini ancak yanlış kullanılan etiketlerin ilişkilerdeki ayrılıkları derinleştirebileceğini belirtiyor.
Örneğin iki arkadaşın fikir ayrılığında karşı tarafın düşüncesini doğrudan gaslighting olarak nitelendirmek, üzerinde konuşulabilecek bir anlaşmazlığı çözümsüz hâle getirebilir. Çünkü artık tartıştığımız şey bir fikir değil, karşımızdaki insanın psikolojik açıdan sorunlu olup olmadığıdır.
Oysa sağlıklı ilişkiler yalnızca sınır koyabilme becerisiyle değil, gerektiğinde müzakere edebilme becerisiyle de gelişir.
Elbette her ilişkiyi sürdürmek, her davranışı tolere etmek veya herkesi anlamaya çalışmak zorunda değiliz. Özellikle istismar ve şiddet içeren ilişkilerde mesafe koymak hayati önem taşıyabilir.
Ama her rahatsızlığın da ilişkiyi sonlandırmayı gerektirdiğini düşünmek, insan ilişkilerinin kaçınılmaz pürüzlerini görmezden gelmek olabilir.
Psikolojik farkındalık mı, psikolojik üstünlük mü?
Meselenin daha ilginç tarafı da var.
Psikoloji dilini kullanmak bazen yalnızca duygularımızı anlatmamızı sağlamıyor, aynı zamanda kendimizi tartışmanın daha bilinçli tarafı olarak konumlandırmamıza da yardımcı oluyor.
"Sen tetikleniyorsun."
"Bu senin çözülmemiş travman."
"Ben sadece sınırlarımı koruyorum."
Bu cümlelerin her biri belirli durumlarda anlamlı olabilir. Ancak bir tartışmanın ortasında kullanıldıklarında farklı bir işlev de kazanabilirler: Karşımızdakinin söylediklerini değerlendirmek yerine, neden böyle söylediğini onun adına açıklamak.
Oysa karşımızdaki insanın davranışını psikolojik bir kavramla açıklayabilmemiz, o davranışın nedenini gerçekten bildiğimiz anlamına gelmiyor.
Dahası, bir tartışmada kullanılan psikoloji terimlerinin sayısı, o tartışmanın ne kadar sağlıklı yürütüldüğünün ölçüsü de değil. Bazen "Beni kırdın" demek, "Duygusal sınırlarımı ihlal ederek travmalarımı tetikledin" demekten çok daha açık bir iletişim sağlayabilir.
Birbirimizi anlamak için daha fazla kelimeye mi ihtiyacımız var?
Buraya kadar anlattıklarım terapi dilinin hayatımızdan çıkarılması gerektiği anlamına gelmiyor. Aksine, psikolojik kavramların gündelik hayata girmesi birçok insanın yıllarca anlamlandıramadığı deneyimlerini tanımasına yardımcı oldu.
Eskiden yalnızca kötü hissettiğini söyleyebilen biri bugün kaygısını, utancını veya yasını daha ayrıntılı ifade edebiliyor. Daha önce normalleştirilen bazı zarar verici davranışlar artık sorgulanabiliyor. Ruh sağlığı hakkında konuşmak da giderek daha az tabu hâline geliyor.
Üstelik elimizde terapi dilinin insanları genel olarak birbirinden uzaklaştırdığını kanıtlayan kesin bir sonuç da yok. Mevcut çalışmalar daha çok bu dilin yanlış kullanımının doğurabileceği iletişimsel ve etik sorunları tartışıyor.
Ancak bütün bunlar üzerinde düşünmeye değer bir ihtimali var. Belki de kendimizi anlamaya çalışırken karşımızdaki insanı anlamaktan uzaklaşıyoruz…
Çünkü psikolojik farkındalık yalnızca kendi duygularımızı tanımak değil, başkalarının bizden farklı duygulara, ihtiyaçlara ve yorumlara sahip olabileceğini de kabul etmekle ilgili. Her tartışmada kimin toksik, kimin manipülatif, kimin kaçıngan olduğunu belirlemek zorunda değiliz.
Bazen insanlar birbirini yanlış anlar. Bazen bencilce davranır. Bazen kırar, kırılır, özür diler veya anlaşamaz. Bunların hepsi birer psikolojik teşhis gerektirmez.
Ve belki de birbirimizle konuşmak için daha fazla psikoloji terimine değil, biraz daha fazla meraka ihtiyacımız vardır.
Kaynakça:
Haslam, N. (2016). Concept creep: Psychology’s expanding concepts of harm and pathology. Psychological Inquiry, 27(1), 1–17.
Isern-Mas, C., & Almagro, M. (2025). Unmasking therapy-speak. Theoretical Medicine and Bioethics, 46, 465–489.
Medaris, A. (2024, September). How to harness the power of therapy-speak. Monitor on Psychology. American Psychological Association.
KROP’ta yayımlanan yazıların tüm fikrî ve hukukî sorumluluğu yazarlara aittir.

Karşılaştırmalı Edebiyat Bölümü’nden mezun oldu. Kariyerine haber editörlüğüyle başladı; televizyon ve dijital medyada sunucu, metin yazarı ve içerik üreticisi olarak çalışıyor. Merakını araştırmayla birleştirerek gündelik hayatın gözden kaçan ayrıntılarına odaklanıyor. Popüler kültürden sosyolojiye, psikolojiden toplumsal meselelere uzanan geniş bir alanda, herkesin konuştuğu konulara farklı sorular sormayı ve sıradan görünenin ardındaki hikâyeyi anlatmayı seviyor.
Bu makaleyi nasıl buldun?



