Modern dünyada esenlik neden zor?
Modern yaşamın getirdiği stres, meşguliyet kültürü ve gelişmeleri kaçırma korkusu (FoMO) zihinsel sağlığımızı nasıl etkiliyor? Gerçekten dinlenmek için neye ihtiyacımız var?
İçindekiler

Esenlik, iyi oluş, mental sağlık, mindfulness gibi birçok psikolojik terim günlük hayatta sıkça kullanmaya başladığımız kelimeler arasında yer alıyor. Kişisel gelişim kitapları en çok satanlarda. Sosyal medyada birçok psikolojik fenomenin anlatıldığı içerikler çokça tıklanıyor. Fark etmeden bu konuları düşünmeye, konuşmaya ve tüketmeye başladık.
Peki neden bu konuları bu kadar merak ediyoruz?
Belki de artık kendimizden o kadar uzaklaştık ki tekrar kendimize dönmeye, kendimizi anlamaya ve duymaya çalışıyoruz. Biraz bu kendine dönüş sürecinin kaynağını sorgulayalım mı?
Yetişememe kaygısı ve meşguliyet kültürü
“Sanki durursam bir şeyleri kaçıracakmışım gibi hissediyorum.”
Son yıllarda yapılan bir araştırmaya göre geçtiğimiz on yılda 16-39 yaş grubunun kişilik özelliklerindeki organize olabilme, disiplin, otokontrol, dikkat, temkinlilik gibi özelliklerle tanımlanan özdenetim (conscientiousness) becerilerinde azalma görülürken; anksiyete, depresiflik, aşırı kırılganlık ve dürtüselliği içeren nörotiklikte (neuroticism) ciddi bir artış olduğu anlaşıldı.
Bu değişim ne yazık ki tesadüf değil.
Modern toplumun yarattığı modern insanın artık yepyeni bir yaşam tarzı var. Sosyal bir varlık olan insanı toplumsallığından ayrıştırmaya ve bireyselleşmeye doğru iten bu yapı, insana dair olan beklentileri ve talepleri gün geçtikçe daha çok arttırıyor. Hep bir “daha”nın ideali peşinde koşuyor gibiyiz.
Daha mutlu olmak, daha başarılı olmak, kişisel farkındalığı daha yüksek birisi olmak, daha iyi bir öğrenci, daha iyi bir çalışan olmak, daha iyi uyumak, daha iyi beslenebilmek, daha çok hareket edebilmek… Listeye eklenebilecek ve hepimizin listesini oluşturan daha bir sürü "daha"mız var.
Bu uzayıp giden beklentiler listesi, yalnızca o listede kalmıyor, zihinsel süreçlerimizi de etkiliyor.
Her duruma nasıl bu kadar kolay alışıyoruz?
Beynimiz, değişen koşullara uyum sağlamak konusunda çok becerikli. Nöroplasitisite; yani beynimizin nöronlar arasındaki bağları değiştirip yenilerini oluşturabilme becerisi sayesinde bu yeni olaylara daha kolay adapte olabiliyor, yeni şeyleri daha kolay öğrenebiliyoruz.
Ancak resme biraz daha geniş bir pencereden baktığımızda beynin bu uyum çabasını zorlaştıran pek çok faktörün dışarıdan sürekli olarak bize saldırdığını görüyoruz. Bu saldırıların faturası da bize stres olarak yansıyor.
Stres artık hayatımızın her anında. Sürekli stresten bahsediliyor, stressiz bir yaşam için öneriler sunan -veya sunduğunu iddia eden- sayısız içerik üretiliyor.
Evet, stres hayatımızın bir parçası ancak bu Pandora’nın kutusundan çıkan ve birden hayatımızı ele geçiren bir şey değil. Stres en temel, en insani tepkimiz.
Bundan binlerce yıl önce atalarımız hayatta kalmak için strese ihtiyaç duyuyordu mesela. Karşısına vahşi bir hayvan çıktığında veya tehlikeli bir durumla karşılaştığında kaçmasını sağlayan da zorlu koşullarda onu ayakta tutan yine bugün tanıdığımız stres kavramıydı.
Ancak modern dünyada stres bizi koruyan değil de bize saldıran bir hormon olarak algılanmaya başladı. Atalarımız o tehlikeli hayvandan kaçınca stres faktöründen uzaklaşabiliyordu ancak günümüzde stres kaynaklarımızı sürekli yanımızda taşıyor gibiyiz. İşinde yaşadığı bir sorunu düşünüp duran birisi zihninde stresin yarattığı tehdit ve gerilimi hep canlı tutuyor. Böylece maruz kaldığı aşırı stres, beynin plastisite becerisini negatif etkiliyor.
Belki fark etmişsinizdir, aşırı stresli olduğunuzda dikkatiniz daha çok dağılıyor, bir şeyleri hatırlamakta daha çok zorlanıyorsunuz ve karşılaştığınız sorunlara çözüm önerisi bulmak güçleşiyor. Aslında stres bize zarar verecek düzeye ulaşmadığı sürece bizim için çok işlevsel. Ancak bu işlevsel seviyeyi aşan birçok unsurla çevrelenmiş durumdayız ve bu seviyeyi sağlıklı bir yerde tutabilmek hiç kolay değil.
İş yaşamı, örneğin, hepimizin en çok strese maruz kaldığı yerlerden biri. Her an işi kaybedebilme ihtimali, uzun çalışma saatleri, olağandışı beklentiler ve mükemmeliyetçi tutumlar gibi birçok unsur işimizde bizi kronik stresle baş başa bırakıyor.
Gelişmeleri kaçırmaktan korkmak (FoMO)
Bir de FoMO (Fear of Missing Out), yani "gelişmeleri kaçırma korkusu" dediğimiz yeni bir konsept var tabii.
Telefonumuzdan çok uzakta kalamıyoruz, elimize alınca da onu bırakamıyoruz.
Çünkü:
"Gelen bildirim var mı?"
"Biri bana mesaj attı mı?"
"Acaba önemli bir mail almış olabilir miyim?"
Gibi düşünceler zihnimizi ele geçirmiş durumda. Sosyal medya platformlarını ve mailimizi kontrol etmediğimiz zamanlar; bizi sürekli bir şeyleri kaçırma korkusu ile yeni bir şeyler var mı diye kontrol etme telaşı arasında gidip gelen bir döngüye sokuyor. Sosyal medya platformlarını ve mailimizi kontrol etmediğimiz zamanlar; bizi sürekli bir şeyleri kaçırma korkusu ile yeni bir şeyler var mı diye kontrol etme telaşı arasında gidip gelen bir döngüye sokuyor.
Özellikle sosyal medyanın varlığı bu korkunun ana kaynağı diyebiliriz. Telefonunuzdan ekran sürenize baktığınızda en çok nerede zaman geçirmişsiniz bir kontrol edin.
Instagram? X? Gmail? Belki LinkedIn? Peki geçirdiğiniz bu sürede gördüklerinizden aklınızda neler kaldı?
Dikkatimizi kim çaldı?
Kaybettiğimiz zamanımızın peşine düştüğümüzde tükettiğimiz onca şeyin aslında bizi tükettiğini görüyoruz.
Johann Hari, "Çalınan Dikkat" isimli kitabında, sosyal medyanın bizi tüketim kültürünün içine nasıl hapsettiğinden, sürekli başkalarına yetişememe, kendine yetememe endişesine nasıl sürüklediğinden bahsediyor.
Bazen dinlendiğimiz zamanlarda bile hiçbir şey yapmıyormuşuz yanılgısına düşmemizin veya herkesin mutlu mesut paylaşımlarını görünce kendimizi yetersiz hissetmemizin sebeplerinden birisi de bu platformların bize yansıttığı algı aslında.
Bu yüzden bazen biz de “hiçbir şey yapmıyor gibi” görünmemek için sürekli bir şey yapıyoruz. Devamlı bir şeylerle meşgulüz, bir uğraş bulmaya çalışıyoruz. Sürekli uyarılan ve tetikte tutulan zihnimiz için de durmak, güvenli bir alan olmaktan çıkıyor. Dinlenmek, toparlanmak ya da boş kalmak; çoğu zaman rahatlama değil, huzursuzluk yaratıyor bizler için. Böylece gerçekten ihtiyacımız olan dinlenmeye yönelmek yerine meşgul kalmayı seçiyoruz.
Bu meşguliyet hâli ise üretkenlikten çok yetişmeye çalışma stresini beraberinde getiriyor. Bir yandan iş yaşamının yarattığı kronik stres, diğer yandan sosyal medyanın, teknolojinin “başkalarının hayatına yetişme” çağrısı zaten kısıtlı olan enerjimizi daha da tüketiyor.
Sonuçta hem yoruluyoruz hem de asla durmaya alan açmıyoruz. Çok ironik, değil mi? Tam da bu nedenle, bugün birçok insan için sorun yalnızca fazla stres yaşamak değil; stresin hiç bitmediği, meşguliyetin normalleştiği bir düzende yaşıyor olmak.
Sizce bu kadar stresi içeren bir ortam sadece bireysel bakış açısının değişmesiyle mümkün mü?
Tabii ki değil!
Ancak hem bireysel tutumların değişmesiyle hem de toplumsal düzenlemelerle bu stres ortamı bizim için daha güvenli bir alana dönüştürülebilir.
Stresle baş ederken bireysel düzeyde neler yapabiliriz?
Yine de "Elimi taşın altına koyayım." diyorsanız sizin için bazı önerilerim olacak. En önemli önerim, bize stres yaratan bu ortamları ve durumları fark edebilmek.
Stresin kaynağını bulmaya çalışın.
Stres, hayatımızın birçok alanından bize ulaşıyor olabilir. İş, ilişkiler, sağlık, sosyal medya gibi potansiyel stres kaynaklarını bir düşünün ve sizin için stres yaratan durumları belirleyin. Böylece belirsizliğin getirdiği stresi biraz olsun azaltabilecek ve size zorluk yaratan kaynakları görebileceksiniz.
Dinlenmenin sizin için gerçekte ne ifade ettiğini tanımlayın.
Zihni sürekli meşgul tutmak, dinlenmek değildir. Örneğin sosyal medyada saatlerce ekranı kaydırmak aslında bir dinlenme yöntemi değil, sizi daha çok uyarana maruz bırakan bir alışkanlıktır.
Sizi yormayan ve size özgü bir dinlenme anlayışı belirleyin. Açık havada yürüyüş yapmak, en sevdiğiniz yemeği pişirmek, vakit geçirmekten keyif aldığınız arkadaşlarınızla buluşmak gibi…
Hayatınızda küçük mola alanları yaratın.
Stresle baş etmek her zaman büyük adımlar gerektirmez. Bir dakika durup derin bir nefes almak da bazen size ihtiyacınız olan şeyi verebilir. Örneğin çok çalıştığınız bir gün masadan kalkıp vücudunuzu esnetmeniz bile size çok daha iyi hissettirebilir.
Her şeye aynı anda koşturmak yerine öncelik sırası belirleyebilirsiniz.
Yapılacaklar listenizde çok iş var ancak nereden başlayacağınızı bilemiyor musunuz? O zaman Yiyin O Kurbağayı! (Eat that Frog!)
Bu yöntem aslında size en zor gelen ve asla yapmak istemediğiniz o görevi yapılacaklar listenizde ilk sıraya koyup tamamlamanızı, böylece o görevin yükünden kurtulmanızı öneriyor. Siz de listenizde zorlu görevlere öncelik vererek onların yarattığı baskıdan kurtulabilirsiniz.
Kendinizi sorgularken bağlamı da göz önünde bulundurun.
Problemi çözmeye çalışırken sık sık kendimize sorular soruyoruz: "Neyi farklı yapabilirdim?", "Benim yerimde başkası olsa da böyle yapar mıydı?", "Neden böyle hissediyorum?"
Bu soruları sormanız çok normal ancak bazen bu sorgulamada kendimize haksızlık edebiliyoruz.
Nasıl mı?
Durumun gerekliliklerini göz ardı ederek…
"Bu yaşadıklarımın sorumluluğu sadece bana mı ait, yoksa içinde bulunduğum koşullar da bu durumun sorumlularından mı?" gibi sorularla aslında stresi ortadan kaldırmaktan çok onunla kurduğumuz ilişkinin bağlamını değiştirmeyi denebiliriz.
Böylece kendimize olan yaklaşımımız daha şefkatli olabilir. Ancak "Çalınan Dikkat" kitabında Hari’nin de eleştirdiği gibi stres, bireysel düzeyde bir dizi tavsiyeyle dengelenebilecek bir şey değil.
Sorunun bireysel düzeyden ibaret olmadığını ve bu nedenle kendinize gereğinden fazla yüklenmemeniz gerektiğini de unutmayın.
Kaynakça:
Sutin, A. R., Stephan, Y., Luchetti, M., Aschwanden, D., Lee, J. H., Sesker, A. A., & Terracciano, A. (2022). Differential personality change earlier and later in the coronavirus pandemic in a longitudinal sample of adults in the United States. PLoS One, 17(9), e0274542.
Çiçek, İ., & Aslan, A. E. (2020). Kişilik ve beş faktör kişilik özellikleri: Kuramsal bir çerçeve. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 10(1), 137-147.
Önen, M. N. İŞ STRESİNİN ÇALIŞANLARIN NÖROPLASTİSİTESİ ÜZERİNDEKİ ETKİSİ. Erciyes Akademi, 39(2), 524-542.
Hari, J. (2023). Çalınan dikkat: Neden odaklanamıyoruz? B.E.Aksoy (Çev.). Metis Yayınları.
Erdoğan, A., Yılmaz, Y., & Hocaoğlu, Ç. (2021). Modern Çağın Yeni Hastalığı: Gelişmeleri Kaçırma Korkusu “FOMO” Nedir? Bir Gözden Geçirme. Kıbrıs Türk Psikiyatri ve Psikoloji Dergisi, 3(3), 217-222.
Tracy, B. (2025). Eat that frog!: 21 great ways to stop procrastinating and get more done in less time. Berrett-Koehler Publishers.
KROP’ta yayımlanan yazıların tüm fikrî ve hukukî sorumluluğu yazarlara aittir.

Boğaziçi Psikoloji mezunu, İngiltere’de yüksek lisans öğrencisi. Her gün soracak yeni bir sorusu, bu sayede araştıracak yeni bir konusu var. Merak etmenin, öğrenmenin ve öğrendiklerini paylaşmanın döngüsel keyfi içerisinde. Kendini dolayısıyla insanı anlamak için çıktığı bu yolda öğrendi ki insanı anlamak hiç kolay bir şey değil. Bazen bir davranışın nedenini beyinde araştırıyor, bazen en karmaşık olan yolu seçip cevabı insanda arıyor. Son dönemlerde iş psikolojisi ve organizasyonlarda insan ne demek onu anlamaya çalışıyor.
Bu makaleyi nasıl buldun?



