İçeriğe geç

İçinden geçtiğimiz mekânlar: Mimarlıkta iç ve dış arasındaki görünmez sınır

Dijital araçlar kentle ilişkimizi kolaylaştırırken mekânsal farkındalığımızı sessizce aşındırıyor. Bu yazı; sınırların duvarlarla değil ekranlarla çizildiği bir çağda, mimarlığın bize yeniden "bakmayı" nasıl öğretebileceğini sorguluyor.

İçindekiler
Dış mekanda çalışan kişi ile ev ortamında teknoloji kullanan kişinin karşılaştırması.

Her gün onlarca mekânın içinden geçiyoruz. Bir binaya giriyor, bir sokaktan çıkıyor, bir kafede oturuyor, alışveriş merkezlerinde dolaşıyor, toplu taşıma araçlarında bir yerden bir yerlere gidiyoruz. Bütün bu devinim içerisinde çoğu zaman mekânın kendisini değil, ulaşacağımız yeri düşünüyoruz. Belki de modern yaşamın en ilginç çelişkilerinden biri tam olarak burada başlıyor: Mekânların içindeyiz ama giderek daha az mekânla etkileşiyoruz, mekânı daha az deneyimliyoruz.

Mimarlık tarihi boyunca iç ve dış kavramları, birbirini tanımlayan iki temel karşıtlık olarak ele alınmıştır. İçerisi korunmayı, mahremiyeti, aidiyeti ve kişisel alanı temsil ederken; dışarısı kamusal yaşamı, hareketi, karşılaşmayı ve belirsizliği ifade edegelmiştir. Duvarlar bu iki dünyayı birbirinden ayıran, kapılar aralarındaki geçişliliği sağlayan, pencereler ise dışı içe katmanın, içeriden dışarıya bakmanın aracıları olmuştur. Ancak günümüz mimarlığında ve gündelik yaşam pratiklerinde bu sınırların yalnızca fiziksel anlamda değil, algısal ve zihinsel anlamda da dönüşüme uğradığını görüyoruz.

Peki, gerçekten nerede olduğumuzu ne belirliyor? İçinde bulunduğumuz fiziksel mekân mı yoksa zihnimizin meşgul olduğu yer mi?

Mekânın içinde olmak ve mekânı deneyimlemek

Henri Lefebvre, Mekânın Üretimi adlı eserinde mekânı yalnızca fiziksel bir boşluk olarak değil, toplumsal ilişkiler ve gündelik pratikler aracılığıyla sürekli üretilen bir olgu olarak ele alan bir bakış açısı ortaya koyar. Bu yaklaşım, mekânı anlamak için yalnızca mimari biçime, yapı elemanlarına veya fiziksel sınırlara bakmanın yeterli olmadığını hatırlatır. Mekân, içerisinde gerçekleşen yaşamla anlam kazanır.

Gaston Bachelard'ın Mekânın Poetikası ise ev, oda, köşe ve eşik gibi mekânsal unsurların insan belleği ve hayal gücüyle kurduğu ilişkiye odaklanır. Bir odanın bizim için anlamı yalnızca metrekaresiyle ölçülemez. Orada geçirdiğimiz zaman, kurduğumuz ilişkiler, hatırladıklarımız ve hatta hayal ettiklerimiz o mekânın gerçekliğini oluşturur.

Ancak günümüz insanının mekânla kurduğu ilişkiye baktığımızda farklı bir tabloyla karşılaşıyoruz. Bir kafeye gidiyoruz, oturuyoruz, kahvemizi söylüyoruz ve ardından telefonumuza yöneliyoruz. Yan masada gerçekleşen konuşma, pencereden görünen sokak, mekânın ışığı, malzemesi veya atmosferi çoğu zaman dikkatimizin dışında kalıyor. Fiziksel olarak oradayız fakat zihinsel olarak başka bir alemdeyiz.

Üstelik bu durum artık istisnai bir davranış değil, gündelik yaşamın neredeyse olağan bir parçası. Bir arkadaşımızla buluştuğumuzda sohbetin arasına bildirimler giriyor. Bir meydandan geçerken çevremizdeki insanları değil, ekranımızdaki yönlendirmeleri takip ediyoruz. Bir yapının önünde durduğumuzda mimarisini incelemek yerine onu en iyi hangi açıdan fotoğraflayabileceğimizi düşünüyoruz. Böylece mekân; deneyimlenen bir çevreden çok dijital dünyada temsil edilecek bir imgeye dönüşebiliyor.

Ekranın içinde, mekânın dışında

Dijital teknolojinin yaşamımıza kattığı olanakları görmezden gelmek elbette mümkün değil. Akıllı telefonlar, konum servisleri, dijital haritalar ve çevrimiçi iletişim araçları kentle kurduğumuz ilişkiyi önemli ölçüde değiştirdi. Artık bilmediğimiz bir kentte kaybolmak neredeyse kişisel bir tercih haline geldi. Çünkü kaybolmadan önce telefonumuza sorabiliyoruz. Ancak bu kolaylıkların beraberinde getirdiği bir başka durum var: Mekânsal farkındalığımızın giderek zayıflaması.

Bir zamanlar bir sokağı tanımak için oradan tekrar tekrar geçmek, bir meydanı anlamak için orada zaman geçirmek, bir yapıyı keşfetmek için onun çevresinde dolaşmak gerekiyordu. Bugün ise çoğu zaman dijital haritaların önerdiği bize zaman kazandıracak en kısa güzergâhı izliyoruz. Çevremizdeki mimari dokuyu, sokakların ritmini, yapıların birbirleriyle kurduğu ilişkileri veya gündelik hayatın küçük ayrıntılarını fark etmeden ulaşmak istediğimiz yere ulaşıyoruz.

Bu noktada Juhani Pallasmaa'nın mimarlık düşüncesi önemli bir referans sunuyor. Pallasmaa, Tenin Gözleri adlı eserinde mimarlık deneyiminin yalnızca görsel algıya indirgenemeyeceğini; dokunma, işitme, koku ve bedensel hareket gibi duyuların da mekânı anlamlandırmada belirleyici olduğunu savunuyor. Oysa ekran merkezli yaşam, dünyayla kurduğumuz ilişkiyi giderek görsel ve yüzeysel bir deneyime dönüştürme riski barındırıyor. Mekânı koklamak, sesini duymak, malzemesine dokunmak veya ışığın gün boyunca nasıl değiştiğini gözlemlemek yerine onu küçük bir ekranın içine sığdırıp, görüntüyü büyütmeye gayret ederek imge ile cebelleşiyoruz.

Belki de bugün mimarlığın ve iç mimarlığın karşı karşıya olduğu sorunlardan biri, kullanıcıların mekânlarda bulunmasına rağmen mekânsal deneyime yeterince katılmaması.

Bir restoranda yemek yerken telefonuna bakan, müzede esere bakmak yerine eserin fotoğrafını çeken, parkta otururken çevresindeki ağaçlardan çok sosyal medya akışını takip eden insanın mekânsal konumu oldukça ilginçtir. Aidiyet duygusu ise belki de hiç bulunmadığı dijital bir ortamda olabilir. Böylece iç ve dış arasındaki sınır, duvarlarla veya mimari eşiklerle değil, dikkatimizin yöneldiği “yer”le yeniden tanımlanmaya başlar.

Yeni bir ara mekân: Dijital yaşam

Mimarlık ve iç mimarlıkta ara mekân kavramı genellikle iç ve dış arasındaki geçiş alanları üzerinden tartışılır. Balkonlar, teraslar, avlular, yarı açık alanlar ve eşikler bu geçişin fiziksel karşılıklarıdır. Bu alanlar yalnızca iki farklı mekânı birbirine bağlamaz; aynı zamanda karşılaşmalara, gözleme ve beklemeye olanak tanır.

Bugün ise bu fiziksel ara mekânlara bir yenisini eklemek mümkün: Dijital mekân.

Dijital ortam, kullanıcının fiziksel olarak bulunduğu çevreden bağımsızlaşmasına, başka insanlarla iletişim kurmasına ve farklı coğrafyalarda eş zamanlı olarak bulunuyormuş hissi yaşamasına olanak tanıyor. Ancak bu durumun mekânsal deneyim açısından her zaman olumlu sonuçlar ürettiğini söylemek güç. Çünkü dijital bağlantı, bazen fiziksel çevreyle kurulan ilişkinin önüne geçebiliyor.

Bir kafede otururken başka bir şehirdeki arkadaşımızla görüntülü konuşabiliyoruz. Evimizde otururken sanal bir sergiyi gezebiliyoruz. Bir meydanda yürürken dünyanın başka bir yerindeki gelişmeleri takip edebiliyoruz. Böylece fiziksel olarak bulunduğumuz yer, zihinsel olarak içinde bulunduğumuz tek yer olmaktan çıkıyor. Sınırlar ortadan kalkıyor, tanımlar değişiyor.

Burada sorun teknolojinin varlığı değil, teknolojinin mekânsal deneyimin yerini almaya başlaması. Dijital araçlar mekânı keşfetmemize yardımcı olabilir fakat onun yerine geçtiklerinde deneyimin kendisini eksiltebilirler.

Belki de yeniden bakmayı öğrenmeliyiz

Mimarlık ve iç mimarlık yalnızca duvarlar, döşemeler, tavanlar ve bunların oluşturduğu fiziksel sınırlarla ilgili değildir. Mimarlık aynı zamanda insanın çevresiyle kurduğu ilişkinin tasarlanmasıdır. Bu nedenle günümüzün iç ve dış tartışmasını yalnızca mekânsal organizasyon, açıklık-kapalılık veya geçirgenlik kavramları üzerinden değerlendirmek yeterli olmayacaktır. Kullanıcının dikkatini, hareketini, duyusal katılımını ve mekânla kurduğu zihinsel ilişkiyi de tartışmaya dahil etmek gerekir.

Belki de çağdaş mimarlığın yeni sorularından biri şudur: İnsanları yalnızca bir mekâna yerleştirmek yerine onların o mekânı gerçekten deneyimlemelerini nasıl sağlayabiliriz?

Bu soru, iç mimarlık açısından da oldukça önemli. Çünkü tasarladığımız mekânların başarısı yalnızca estetik nitelikleri, işlevsel çözümleri veya teknik yeterlilikleriyle ölçülemez. Kullanıcının orada nasıl hissettiği, ne kadar zaman geçirdiği, çevresini nasıl algıladığı ve mekânla nasıl bir ilişki kurduğu da tasarımın temel bileşenleridir.

Belki de artık daha fazla ekran, daha fazla bağlantı veya daha fazla görsel uyaran üretmek yerine insanın durabileceği, gözlemleyebileceği, dinleyebileceği ve çevresini fark edebileceği mekânlar tasarlamaya ihtiyacımız var.

Sonuçta her gün içinden geçtiğimiz mekânlar bize bir şeyler anlatıyor. Ancak onları dinleyebilmek için bazen telefonumuzu cebimize koymamız gerekiyor.

Çünkü bir mekânın içinde bulunmakla o mekânda yaşamak arasında hâlâ önemli bir fark var ve belki de en büyük mekânsal kaybımız; artık nerede olduğumuzu değil, nerede olmak istediğimizi bile ekranlara sormamız.

Kaynakça:

  • Augé, M. (1995). Non-Places: Introduction to an Anthropology of Supermodernity. Verso.

  • Bachelard, G. (1994). The Poetics of Space. Beacon Press. (Özgün eser 1958).

  • Lefebvre, H. (1991). The Production of Space. Blackwell. (Özgün eser 1974).

  • Pallasmaa, J. (2005). The Eyes of the Skin: Architecture and the Senses. Wiley-Academy.

  • Sennett, R. (2018). Building and Dwelling: Ethics for the City. Farrar, Straus and Giroux.

KROP’ta yayımlanan yazıların tüm fikrî ve hukukî sorumluluğu yazarlara aittir.

Etiketler

Orkunt Turgay

Yazar

Orkunt Turgay

Orkunt Turgay, iç mimarlık alanındaki akademik çalışmalarında “mekân” olgusunu insan eylemlerinin referans noktası olarak ele almakta ve farklı katmanlarıyla irdelemektedir. Gündelik yaşam ve mekân pratiği içerisinde bireylerin izlerini taşıyan; algılarını, alışkanlıklarını ve davranışlarını yansıtan mekânın, insan deneyimiyle kurduğu karşılıklı ilişkiyi tasarım çalışmalarının merkezine yerleştirmektedir. Mekânı yalnızca fiziksel bir çevre olarak değil, içinde devinim eden bireylerle anlam kazanan ve onların varlığıyla biçimlenen dinamik bir olgu olarak değerlendirmektedir. Halen Haliç Üniversitesi İç Mimarlık ve Çevre Tasarımı Bölümü'nde doçent olarak görev yapan Orkunt Turgay'ın uzmanlık ve araştırma alanları; tasarım kuramları, iç mimari tasarım, mekân kimliği ve bellek-mekân ilişkisi üzerine yoğunlaşmaktadır.

Tüm yazıları

Bu makaleyi nasıl buldun?

Paylaş