Gökçek'in Almanya Yanıtı Denetim Mekanizmalarını Tekrar Gündemine Taşıdı

Gökçek'in Almanya Yanıtı Denetim Mekanizmalarını Tekrar Gündemine Taşıdı

Eski Ankara Büyükşehir Belediye Başkanı Melih Gökçek, ailesinin Almanya'da gayrimenkul sahibi olduğuna dair iddiaları kamuoyu önünde reddetti; söz konusu nitelendirmeleri "iftira" olarak tanımladı ve yurt dışında hiçbir mal varlığının bulunmadığını savundu. Bu açıklama, kendi başına bir haber olmanın çok ötesine geçiyor. Asıl soru, Gökçek'in haklı mı yoksa haksız mı olduğundan değil, bu soruyu güvenilir biçimde yanıtlayacak kurumsal kapasitenin Türkiye'de var olup olmadığından kaynaklanıyor. Aslında sorun çok daha derindir; iddia ile gerçek arasındaki mesafeyi kapatacak mekanizmalar işlevsizleştiğinde, kamuoyu tartışması da kaçınılmaz olarak bir belirsizlik içinde sürüklenir.

Reddin Gölgesinde Kalan Esas Mesele

Bir kamu yöneticisinin yurt dışı mülk iddiasını reddetmesi, hukuki açıdan başlangıç noktasıdır; bitiş noktası değil. Gelişmiş demokrasilerde bu tür bir iddianın ardından devreye girmesi beklenen mekanizma bellidir: bağımsız denetim kurumları bilgiye erişir, uluslararası iş birliği kanalları açılır, kamuoyuna hesap verebilir bir süreç işler. Türkiye'de ise bu sürecin işleyişi tartışmalıdır.

Gökçek'in açıklamasında öne çıkan "iftira" nitelendirmesi, öncelikle siyasi bir çerçeveleme işlevi görüyor. İddiayı doğrudan yanlışlamak yerine, iddiayı dile getirenlerin niyetini sorgulamak, Türkiye siyasi geleneğinde tanıdık bir savunma refleksidir. Bu refleksin kendisi de bir veridir; zira kurumsal hesap verebilirlik kültürünün yerleştiği ortamlarda kamu yöneticileri söyleme değil belgeye başvurur. Mal varlığı beyanlarının şeffaflığı, bağımsız kurumların inceleme kapasitesi ve uluslararası varlık sorgulama mekanizmalarının etkinliği bu belgesel zemini oluşturur. Bu zeminin zayıf olduğu yerde ise söylem boşluğu doldurur.

Yasal Çerçevenin Sınırları

Türkiye'de kamu görevlilerine yönelik mal varlığı beyan yükümlülüğü hukuki olarak mevcuttur. Üst düzey yöneticilerin periyodik olarak mal varlığı bildirimi yapması yasal bir zorunluluktur. Ne var ki bu yükümlülüğün etkinliği, bildirimlerin doğrulanabilirliğiyle doğrudan ilişkilidir. Bildirilen varlıkların gerçekliğini test edecek bağımsız bir denetim organının yokluğu ya da işlevsizliği, yasal çerçeveyi büyük ölçüde biçimsel bir egzersize dönüştürmektedir.

Yurt dışı varlıklar söz konusu olduğunda tablo daha da karmaşıklaşır. Başka ülkelerdeki gayrimenkul, banka hesabı veya şirket hisselerinin tespiti için ikili hukuki iş birliği anlaşmaları ve uluslararası vergi şeffaflığı mekanizmaları kritik önem taşır. Türkiye'nin bu alandaki kapasitesi, kurumsal güçlenme yerine siyasi önceliklere göre şekillenen bir ilerleme çizgisi sergilemiştir. Başka bir deyişle, hangi dosyanın ne zaman soruşturulduğu sorusu, zaman zaman teknik kapasiteden çok siyasi konjonktürün bir yansıması olarak okunmaktadır.

FETÖ Bağlantısı ve Analitik Güçlük

Gökçek'in açıklamalarında FETÖ dosyasına da atıfta bulunulduğu belirtiliyor. Bu bağlantı, Türkiye'de yolsuzluk tartışmalarının taşıdığı özgün analitik güçlüğü bir kez daha gün yüzüne çıkarıyor. 2013 yılından bu yana yolsuzluk soruşturmaları ile siyasi çatışmalar iç içe geçmiş, hangi iddianın meşru bir hesap verebilirlik talebi olduğunu, hangisinin siyasi araçsallaştırmanın ürünü olduğunu ayırt etmek giderek zorlaşmıştır.

Bu durum, Türkiye'deki yolsuzluk tartışmalarını izleyen herkes için gerçek bir metodolojik sorundur. Bir iddiayı ciddiye almak, onu otomatik olarak doğrulanmış saymak anlamına gelmez; ama FETÖ etiketini yapıştırmak da bir iddiayı çürütmez. Aslında bu çerçeveleme savaşının kendisi, bağımsız soruşturma kapasitesinin yokluğunda kaçınılmaz olarak ortaya çıkan bir tablodur. Kurumsal tarafsızlık güvenilir olduğunda, iddiaların siyasi kaynağı sonucu değiştirmez; çünkü süreç siyasi aktörlerin söyleminden bağımsız işler. Türkiye'de bu güvencenin zayıf olduğu yerde, her iddia siyasi bir meydan okumaya, her ret de siyasi bir savunmaya dönüşür.

Yapısal Sorun: Bağımsız Denetim Kurumlarının Yokluğu

Hesap verebilirlik literatüründe kamu yöneticilerinin mal varlığının denetlenmesi üç temel ayağa dayanır: şeffaf beyan yükümlülüğü, bağımsız doğrulama kapasitesi ve etkili yaptırım mekanizması. Bu üç ayaktan herhangi biri işlevsizleştiğinde sistem bütün olarak zayıflar. Türkiye'nin sorunu, bu ayakların tümünün birden çeşitli ölçülerde aşındığı bir tabloya işaret etmesidir.

Sayıştay, teorik olarak kamu kurumlarının mali denetimini yürütmekle görevlidir. Ancak bireysel mal varlığı soruşturmaları farklı bir alanı kapsar ve burada devreye girmesi gereken kurumların bağımsızlığı tartışma konusudur. Yargının yürütme ile ilişkisi, savcılık kurumunun yapısı ve siyasi baskılara olan duyarlılığı, yolsuzluk davalarının bağımsız bir şekilde yürütülüp yürütülemeyeceği konusunda derin kuşkular doğurmaktadır.

Mahkeme süreçleri hesap verebilirliğin tek kanalı olarak kaldığında ise tablo daha sorunlu hale gelir. Yargısal süreçler, doğası gereği yavaş işler; delil standartları yüksektir ve siyasi konjonktür bu süreçleri her zaman doğrudan ya da dolaylı biçimde etkiler. Bağımsız idari denetim organlarının mahkeme süreçlerini tamamlayan bir işlev üstlenmesi gerekirken, bu alandaki kurumsal boşluk kapatılamamaktadır. Kurumsal hafıza yitirilirse, her dönem aynı tartışma sıfırdan başlatılır ve bu tartışmaların toplumsal maliyeti hesaba katılamaz.

Kamuoyunun Belirsizliği ve Söylem Döngüsü

Melih Gökçek'in Almanya'daki gayrimenkul iddiaları reddeden açıklaması, kamuoyunda iki olası tepkiye yol açar: iddianın doğru olduğuna inanan kesim için ret bir manevra olarak okunur; iddianın iftira olduğuna inanan kesim için ise ret meşruiyetin kanıtıdır. Bu iki okuma arasında nesnel bir zemin oluşturacak kurumsal kapasite yoksa, tartışma çözümsüz bir döngüde sürüklemeye devam eder.

Bu belirsizlik bir kaza değil, yapısal bir sonuçtur. Bağımsız denetim mekanizmalarının zayıf olduğu ortamlarda kamuoyu tartışmaları kaçınılmaz olarak siyasi sadakatlere göre ayrışır. Kim kimi doğru buluyor sorusu, artık kanıta değil güvene dayalı hale gelir. Bu tablo demokrasinin temel işlevi açısından ciddi bir sorun teşkil eder; zira hesap verebilirlik mekanizmaları salt sembolik bir işlev görmeye başladığında, yönetici sınıfların davranışlarını düzenleyici etkileri de ortadan kalkar.

Gökçek davası bu anlamda münferit bir örnek olarak değerlendirilemez. Türkiye'de onlarca yıl görev yapmış üst düzey kamu yöneticilerinin mal varlığına ilişkin iddiaların zaman zaman gündeme geldiği, ancak bu iddiaların güvenilir bir kurumsal süzgeçten geçirilmeden siyasi tartışmanın malzemesine dönüştüğü bilinen bir örüntüdür. Soruşturmaların belirli siyasi dönemlerde hız kazanması, belirli dönemlerde ise yavaşlaması ya da tamamen durması, denetim süreçlerinin teknik bir tarafsızlık içinde işlemediğini göstermektedir.

Önce Kapasite, Sonra Güven

Yolsuzluk soruşturmalarının güvenilirliği önce kurumsal kapasiteden, sonra siyasi iradenin tutarlılığından, en son olarak da kamuoyunun bu süreçlere duyduğu güvenden beslenir. Türkiye'de bu zincirin ilk halkasındaki sorunlar çözülmeden, diğer halkaların güçlenmesini beklemek gerçekçi olmaz.

Somut adımlar mümkündür. Mal varlığı beyanlarının bağımsız bir kurum tarafından sistematik olarak incelenmesi, uluslararası varlık sorgulama mekanizmalarına etkin katılım ve soruşturma sonuçlarının kamuoyuyla şeffaf biçimde paylaşılması bu adımların başında gelmektedir. Ancak bu adımların hayata geçirilmesi, teknik bir kapasite sorununu aşarak siyasi bir tercih meselesi haline gelir. Ve bu tercih, yönetici sınıfı kendi koyduğu kurallara tabi kılmayı gerektirdiğinden, nadiren kolay bir yol olmuştur.

Gökçek'in reddi doğru mu yoksa yanlış mı? Bu soruyu yanıtlamak, bu satırların değil kurumların işidir. Asıl soru şudur: O kurumlar bu yanıtı verecek kapasitede midir ve bu kapasiteyi geliştirmek için gerekli siyasi irade var mıdır? Okuyucu bu soruyu kendi gözlemlerine dayanarak yanıtlayabilir.