Yargıtay'ın Kusur Terazisi: Borç Az, Hakaret Ağır mı?

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 43 yıllık bir evliliğe ilişkin kararı geçtiğimiz günlerde kamuoyunun gündemine düştü. Şans oyunları aracılığıyla borç yapan eş "az kusurlu"eşine "salak" diyerek hakaret eden eş ise "ağır kusurlu" sayıldı. Karar kısa sürede sosyal medyada dolaşıma girdi; kimisi hukuki teknik bir mesele olarak değerlendirdi, kimisi ise doğrudan bir değer yargısının ifadesi olarak okudu. Her iki okuma da tamamen yanlış sayılmaz.

Davada ne oldu?

43 yıllık evliliğin sonunda boşanma davasına taşınan bu süreçte iki farklı davranış biçimi yargı önünde tartıldı. Kocanın şans oyunları oynayarak borç yapması, maddi anlamda aile ekonomisine zarar veren somut bir eylem. Kadının ise eşine "salak" diyerek hakaret ettiği ifade ediliyor. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, bu iki davranışı karşılaştırmalı olarak değerlendirdi ve kocayı az kusurlu, kadını ağır kusurlu buldu.

İlk bakışta tuhaf görünüyor. Çünkü sezgisel adalet anlayışı şunu söyler: Birinin ekonomik zarar vermesi, ötekinin sarf ettiği bir kelimeden daha ağır olmalı. Ama hukuk çoğu zaman sezginin değil, kategorilerin diliyle konuşur.

Kusur derecelendirmesi nasıl işliyor?

Türk medeni hukukunda boşanma davalarında kusur, "evlilik birliğinin temelinden sarsılmasına kimin ne ölçüde katkıda bulunduğu" sorusuyla belirlenir. Mahkemeler, tarafların her birinin eylemlerini bağımsız olarak değerlendirmez; karşılaştırmalı bir ağırlık ölçümü yapar. Sonuçta ortaya "az kusurlu""eşit kusurlu" veya "ağır kusurlu" gibi nitelemeler çıkar.

Bu nitelemenin pratik sonucu salt sembolik değil. Ağır kusurlu eş, az kusurlu eşin tazminat taleplerini karşılamak zorunda kalabilir. Manevi tazminata hak kazanıp kazanmama, nafaka düzenlemeleri ve bazı hallerde mal paylaşımı da bu kusur dengesiyle şekillenir. Yani hangi tarafın "daha çok haksız" sayıldığı, hukuki sonuçları doğrudan etkiler.

Buradaki kritik soru şu: Mahkemeler hangi kriterlere göre "az" ve "ağır" ayrımını çiziyor? Yasa metni net kategoriler sunmuyor; hâkim, somut olayı, tarafların beyanlarını, tanık ifadelerini ve içtihat birikimini bir arada değerlendirerek karar veriyor. Bu da pratikte geniş bir takdir alanı yaratıyor.

Maddi zarar mı, sözel hakaret mi? Hukukun tercihi nereden geliyor?

Borç yapmak ile hakaret etmek, aile hukukunda farklı kategorilere düşüyor. Şans oyunlarıyla borçlanmak, evlilik birliğine karşı bir sorumluluk ihlali olarak değerlendirilebilir; ama bağımsız bir haksız fiil olmaktan ziyade evlilik yükümlülüklerini zedelemek anlamına gelir. Hakaret ise kişilik hakkına doğrudan müdahale sayılır ve Türk hukukunda bu müdahale çok daha açık bir norm ihlali olarak kodlanmıştır.

Başka bir deyişle, aile hukukunun içtihat birikiminde kişilik haklarına yönelik saldırılar, ekonomik sorumsuzluktan daha belirgin bir kusur ağırlığı taşıyabiliyor. Bu bir tercih; ve her hukuki tercih gibi ardında bir değer hiyerarşisi var.

Ayrıca şunu da eklemek gerekir: Mahkemeler borçlanma davranışını değerlendirirken "bu borç evlilik birliğini ne ölçüde sarstı?" sorusunu sorar. Şans oyunlarıyla borç yapılan ama ailenin temel geçimini sekteye uğratmayan bir durum ile tam bir mali çöküşe yol açan bir durum, pratikte aynı ağırlıkla değerlendirilemez. Davanın ayrıntılarına dışarıdan tam olarak ulaşamıyoruz; dolayısıyla mahkemenin "az kusurlu" nitelendirmesi yaparken nasıl bir ekonomik tablo gördüğünü bilemiyoruz.

Toplumsal okuma: Dil ve ekonomiye atfedilen ahlaki değer

Kamuoyunun bu karara tepkisi, sezgisel bir adaletsizlik hissine yaslandı. Sosyal medyada dolaşan yorumlar kabaca şöyle özetlenebilir: "Kumar borcu daha hafif, bir kelime daha ağır mı olur?"

Bu tepkinin kendisi de bir toplumsal veridir. Türkiye'de ekonomik sorumluluk ihlalleri, özellikle erkeklerin aile ekonomisini tehlikeye atması, tarihsel olarak çok sert bir kamuoyu yaptırımıyla karşılaşmamıştır. Buna karşın dil, tonlama ve hakaret çok daha görünür bir ahlaki sınır olarak işlev görmüştür. "Nasıl konuştuğun" meselesi, "ne yaptığın" meselesiyle zaman zaman yer değiştirmektedir.

Bu gözlem elbette kararı doğrulayan ya da yanlışlayan bir argüman değil. Ama hukukun toplumsal normu ne ölçüde yansıttığı sorusunu açık bırakıyor. Yargı, toplumdan bağımsız bir mantık işletmez; içtihatlar, hâkimlerin ve üst mahkemelerin kuşaklar içinde şekillendirdiği değer setlerini de taşır.

Takdir yetkisi ve öngörülebilirlik sorunu

Boşanma davalarında kusur değerlendirmesi, Türk hukuk uygulamasının en takdir-yoğun alanlarından biri. Kanun koyucu somut bir ağırlık cetvelini yasaya yazmamış; "evlilik birliğini sarsmak" gibi geniş kavramsal çerçeveler belirlemiş. Bu çerçeveyi dolduran ise yıllara yayılan içtihat birikimi ve hâkimin somut yorumu.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararları bu bağlamda kritik bir işlev görüyor: Hem alt mahkemelere yön veriyor hem de kusur sınırlarını yeniden tanımlıyor. Bir davanın sonucu; tanık sayısına, olayların nasıl belgelendiğine, hangi iddiaların ispat edilip hangilerinin edilemediğine bağlı olarak köklü biçimde değişebilir.

Bu durum öngörülebilirlik sorununu beraberinde getiriyor. Vatandaş, boşanma davasına girerken "hangi davranış, karşı taraftakine kıyasla nasıl değerlendirilir?" sorusuna net bir yanıt bulamıyor. Hukukçular bile içtihadın çizgilerini ancak dava dava yorumlayarak takip edebiliyor. Bunun sistematik bir açıklama mekanizmasına kavuşturulması, hem adalet algısı hem de hukuki güvenlik açısından önem taşıyor.

Kararı nasıl okumak gerekir?

Bu kararı tek bir cümleyle özetlemek mümkün değil ve öyle yapmak yanıltıcı olur. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun her kararı, somut dosyadaki delil durumunu, tarafların ispat yükünü yerine getirip getirmediğini ve içtihat çizgisini birlikte değerlendirerek şekilleniyor. Kamuoyuna yansıyan özet, muhtemelen davanın tüm katmanlarını yansıtmıyor.

Öte yandan kararın ortaya çıkardığı soru gerçek: Boşanma davalarında ekonomik zarar veren davranış ile kişilik haklarına saldıran davranış arasındaki ağırlık dengesi, hukuken tutarlı bir zemine mi oturuyor, yoksa vaka bazında değişen yargı takdiriyle mi şekilleniyor?

43 yıllık bir birlikteliğin hukuki süzgecinden geçirilmesi, yalnızca o iki kişiyi değil, yargının aile ilişkilerine bakışını da görünür kılıyor. Ve bu görünürlük, zaman zaman beklenmedik bir ayna tutuyor.

Aile hukukunda içtihadın nasıl evrildiğini takip etmek, yalnızca hukuk tekniğinin değil, toplumun kendini nasıl düzenlediğinin de izini sürmek demek. Bu karar, o izi biraz daha belirgin bıraktı.