Silah Bırakma Takip Kurulu Toplandı: Mekanizma Kuruldu, Sınav Başladı

Bir prosedür yazılı hale getirildiğinde, herkes nefes alır. Müfettiş memnundur, müdür rahatlıyor, belgeler dosyaya giriyor. Asıl soru ise altı ay sonra sorulur. Prosedür rafta mı duruyor, yoksa sahada mı yaşıyor? PKK'nın silah bırakma sürecini izlemek üzere oluşturulan takip kurulunun ilk toplantısını yapması, tam da bu soruyu sormak için mükemmel bir an.

Kurul toplandı. Gündem belirlendi. Alt kurulların oluşturulacağı açıklandı. Ankara'daki barış sürecinin kurumsal iskeletini oturtma çabası somut bir adım attı. Bunu küçümsemek için bir sebep yok; prosedürün başlaması, başlamamasından her zaman iyidir. Ama aynı zamanda abartmak için de erken. Çünkü bir kurul kurmak ile o kurulun gerçekten işlev görmesi, birbirinden neredeyse tamamen farklı iki şeydir.

Mekanizmanın Anatomisi

Takip kurulunun ilk toplantısını yapması, sürecin kağıttan sahaya geçişinin yönetilmeye çalışıldığını gösteriyor. Toplantıda yapılacakların başında alt kurulların belirlenmesi geliyor; yani silah bırakma sürecinin farklı boyutlarını izleyecek, raporlayacak ve muhtemelen doğrulayacak olan teknik yapıların kurulması.

Bu aşama küçük değil. Alt kurulların kim tarafından oluşturulacağı, hangi yetki alanıyla çalışacağı, kime rapor vereceği ve bağımsızlık derecesinin ne olacağı, mekanizmanın kağıt üstündeki varlığını gerçek bir denetim aracına dönüştürüp dönüştürmeyeceğini belirleyecek. Hesap verebilirlik zinciri burada kurulur ya da kurulmaz. Sonradan eklenmesi güçtür.

Tarihsel Ağırlık

Türkiye, onlarca yıldır PKK'nın silah bırakmasını talep ediyor. Bu talebin içeriği, yöntemi ve muhatabı zaman içinde değişti; kimi dönem açık müzakere masaları kuruldu, kimi dönem her türlü diyalog kapısı kapandı. Ama silah bırakma hedefi, Ankara'nın söyleminden hiç tam anlamıyla çıkmadı.

Bu uzun tarihsel arka planın iki sonucu var. Birincisi, şimdiki adım gerçekten ağırlık taşıyor; bir takip mekanizmasının devreye girmesi, niyet beyanının ötesine geçme çabasının somutlaştığı anlamına geliyor. İkincisi, bu arka plan o kadar karmaşık ve o kadar yüklü ki, kurumsal bir mekanizma tek başına yetmez. Güven inşası gerekir ve güven, kural metninden çok uygulamanın tutarlılığıyla oluşur.

Bölgeden geçen yıllarda duyduğum bir şey var, sendikacılar da söyler, köy muhtarları da: "Sözler çok geldi, gelmedi olan somut adım." Bu kurul, somut bir adım. Ama süreklilik göstermezse, o tarihsel birikimi aşması mümkün değil.

Sahadaki Boşluklar

Şu ana kadar bilinen şu: Kurul toplandı, alt kurullar belirlenecek. Bilgilendirilmediğimiz ya da henüz açıklanmayan pek çok şey var.

Sahaya erişim nasıl sağlanacak? Silah bırakma sürecini izlemek, masa başında rapor okumakla olmaz. Dağ geçitlerinde, sınır bölgelerinde, depo noktalarında fiziksel doğrulama gerektirir. Bu erişimi kim sağlayacak, protokol nasıl işleyecek?

Denetim kapasitesi ne? Alt kurulların teknik donanımı, personel sayısı ve bütçesi, mekanizmanın ne kadar gerçekçi bir izleme yapabileceğini doğrudan belirler. Kâğıt üzerinde harika görünen ama sahaya inemeyecek kadar ince kadrolu yapılarla karşılaştım çok. Özellikle iş müfettişliğinde bu tablo kronik.

Bağımsızlık güvencesi var mı? Takip kurulunun hangi aktörlere karşı hesap vermesi gerektiği, bulgularını kamuoyuyla paylaşıp paylaşamayacağı ve siyasi baskıdan ne ölçüde korunaklı olduğu, mekanizmanın uzun vadeli güvenilirliğini şekillendirecek. Bağımsızlık yoksa, izleme değil onaylama yapılıyor demektir.

PKK tarafının sürece katılımı nasıl şekillenecek? Silah bırakma süreçlerinde yalnızca devlet tarafının izleme yapması, pratikte doğrulama değil tekrarlama üretir. Sürecin meşruiyeti, tarafların birbirinin eylemlerini izleyebildiği yapılarda artar.

Bu sorular şu an yanıtsız. Belki yanıtlar toplantıda konuşuldu ama kamuoyuyla paylaşılmadı. Belki ileride açıklanacak. Her iki durumda da şeffaflık eksikliğinin kendisi bir sorun. Güven inşa etmek istiyorsan, süreci görünür kılman gerekiyor.

Karşılaştırmalı Bir Lens

Dünyada silah bırakma süreçlerinin takibine ilişkin örneklere bakıldığında, başarılı mekanizmaların bazı ortak özellikleri taşıdığı görülüyor. Tarafsız üçüncü tarafların izleme kapasitesi, düzenli ve kamuya açık raporlama, ihlallerin tescillenebildiği şikâyet mekanizmaları ve en önemlisi uzun vadeli kurumsal süreklilik.

Türkiye'de müzakere süreçlerinin geçmişte nasıl kesintiye uğradığını hatırlamak gerekiyor. Kurulan mekanizmalar, siyasi iklim değiştiğinde işlevsiz kalmış ya da tamamen ortadan kalkmıştır. Bu kırılganlık, şimdiki yapı için de gerçek bir risk. Takip kurulunun siyasi konjonktüre bağlı olmayan, yapısal bir güvenceyle var olabilmesi gerekiyor; aksi halde her gerilim anında ilk harcanan şey olur.

Kurulun Gözleri Kimin Gözü Olacak?

Silah bırakma takip kurulu da bu sorudan muaf değil. Kurulun sahada neyi göreceği, kiminle konuşacağı ve hangi bakış açısını merkeze alacağı, ürettiği raporların gerçekliğini doğrudan etkileyecek. Süreci yalnızca güvenlik kurumlarının aktardığı bilgilerle izlemek, fabrika güvenliğini yalnızca yönetim raporlarından okumaya benzer. Form eksiksiz görünür, içerik boş olabilir.

Kürt coğrafyasında yaşayanların, yerel toplulukların ve sahada bu süreçten doğrudan etkilenecek kesimlerin mekanizmayla nasıl bir ilişki kurabileceği belirsiz. Bu belirsizlik, kurulun meşruiyet tabanını zayıflatır.

Doğru Beklenti

Kurulun ilk toplantısını yapması olumlu. Küçümsenmemeli. Ama aynı zamanda gerçekçi bir çerçevede değerlendirilmeli.

Bu toplantı, bir sürecin başlangıcının başlangıcı. Alt kurulların belirlenmesi, onların çalışmaya başlaması, ilk raporların üretilmesi ve o raporların taraflar tarafından ne ölçüde kabul gördüğü, asıl sınavın unsurları olacak. Mekanizmanın işleyişi aylar içinde netleşecek.

Ankara'nın bu süreci sahaya taşıyıp taşıyamayacağını zaman gösterecek. Niyetin kağıda döküldüğünü biliyoruz. Kağıttaki niyetin sahaya çıkıp çıkmayacağını, birkaç ay sonra o alt kurulların fiilen neyle meşgul olduğuna bakarak anlayacağız.

Yirmi beş yıl boyunca şunu gördüm: İyi yazılmış bir prosedürün hiçbir değeri yoktur, insanlar onu uygulamıyorsa. İyi kurulmuş bir takip mekanizmasının da hiçbir değeri yoktur, sahada karşılık bulmuyorsa. Sınav orada.