Sendika Liderlerine Ev Hapsi: Direniş Yargıyla Bastırılmaya Çalışılıyor

Bağımsız Maden-İş Sendikası Genel Başkanı Gökay Çakır ile sendikanın örgütlenme uzmanı Başaran Aksu, yürüttükleri madenci direnişi nedeniyle mahkemeye sevk edildikten sonra ev hapsi talebiyle karşı karşıya kaldı. Talep henüz bir mahkumiyet değil, ama bu noktada zaten önemli olan da bu değil. Önemli olan şu: Örgütlenme faaliyeti yürüten sendikacılar, bugün Türkiye'de savcılık talebiyle evin dört duvarına hapsedilme riskiyle uğraşmak zorunda kalıyor. Bu tablo, çalışma hakları alanında uzun süredir büyüyen bir sorunun artık mahkeme salonlarına taşındığını gösteriyor.

Kağıtta mükemmel yazıyor. Anayasa örgütlenme hakkını güvence altına alıyor, uluslararası sözleşmeler sendika özgürlüğünü tescil ediyor, İş Kanunu işçi temsilcilerine koruma sağlıyor. Ama bunların hiçbiri, fabrika kapısında ya da maden ocağının girişinde hissedilmiyor.

Hukuki Baskı Bir Araç Olarak Kullanılıyor

Sendikacılığa yönelik yargı baskısının kendine özgü bir anatomisi var. Doğrudan yasaklamak yerine, uzun soluklu ve yıpratıcı bir hukuki süreç başlatılıyor. İfade alınıyor, dosyalar açılıyor, tedbir kararları talep ediliyor. Duruşmalar uzuyor. Sendikacı, hem mahkeme koridorlarında zaman harcıyor hem de örgütlenme çalışmasını sürdürmeye çalışıyor. Bir noktada ikisini bir arada yürütmek zorlaşıyor. Yorulma hesaplanmış biçimde işlettiriliyor.

Gökay Çakır ve Başaran Aksu için talep edilen ev hapsi de bu çerçevede değerlendirilmeli. Madenci direnişinin tam ortasında, direniş koordinasyonunun merkezindeki isimlere yönelik böyle bir talep, zamanlamasıyla da anlam taşıyor. Bunu rastlantı olarak okumak güç. Çünkü ev hapsi, fiziksel olarak hareket kısıtlaması demek; örgütlenme çalışması ise tanımı gereği sahadaki varlık gerektiriyor. Madencilerle konuşmak, bilgi toplamak, dayanışma ağı kurmak, basın açıklaması yapmak. Bunların hepsi, o kısıtlamayla doğrudan çelişiyor.

Bu sadece iki sendikacının sorunu değil. Bu bir yöntem.

Maden Sektöründe Örgütlenmenin Bedeli

Maden sektörü, Türkiye'de işçi örgütlenmesi açısından en ağır koşulların yaşandığı alanlardan biri. Bunu teoride değil, pratikte gördüm. Yıllar içinde çeşitli madencilik bölgelerinde, taşeron ilişkilerinin nasıl çalıştığını yerinde izledim. İşçi, asıl işverenle değil bir alt yüklenicinin alt yüklenicisiyle sözleşme yapıyor. Sözleşme kısa süreli, bazen yazısız bile. Sendika üyeliği teorik olarak serbest, pratikte ise tehlikeli.

Maden işçilerinin önemli bir bölümü bu taşeron zinciri içinde çalışıyor. Bu yapı, örgütlenmeyi zaten baştan sekteye uğratıyor. Kimi kiminle sözleşmesi var, hangi işyeri tescili geçerli, hangi toplu sözleşme kapsamı uygulanabilir? Bu sorular bile karmaşıklaşınca, sendika üyeliği başlı başına bir engel koşusuna dönüşüyor.

Bir de iş güvenliği boyutu var. Türkiye'de maden kazaları, yıllar boyunca endüstriyel kayıpların en ağır kalemlerinden birini oluşturdu. Soma, Ermenek, daha önce ve sonrasında başka ocaklar. Her büyük kaza sonrasında denetim tartışmaları başlıyor, mevzuat güncelleniyor, raporlar yazılıyor. Ardından bir süre geçiyor ve benzer koşullar devam ediyor. Çünkü iş güvenliğini sahada uygulayacak olan, örgütlü işçi. Sendikasız işçi ise çoğunlukla tehlikeli koşulu rapor etmek yerine susuyor. Tutunmak için.

Maden-İş Sendikası gibi bağımsız yapıların bu alanda görünür olması, salt toplu sözleşme meselesi değil. Aynı zamanda iş güvenliği denetiminin fiilen işlemesi için de kritik. Örgütlü olmayan bir ocakta, çatlayan tahta kirişi ya da yükselen gaz oranını kim raporluyor? Kim, hangi baskıyla?

Sistemik Bir Örüntü

Türkiye'de sendikacılara yönelik yargı süreçleri, bu davadan ibaret değil. Benzer tablolarla farklı sektörlerde de karşılaşıldı. İnşaatta, tekstilde, sağlıkta. Greve giden işçiler işten çıkarıldı, işten çıkarılanlar dava açtı, davalar yıllarca sürdü. Bu süreçlerin uzunluğu kendisi zaten bir caydırıcı.

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün Türkiye'ye ilişkin raporları, yıllar içinde sendika özgürlüğü ve toplu sözleşme hakkının uygulamadaki açıklarına dikkat çekti. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi, sendikacılıkla ilgili çeşitli davalarda Türkiye aleyhine kararlar verdi. Bu kararlar not düşülüyor, bazen tazminat ödeniyor. Ama yapısal değişim gelmiyor.

Çünkü sorun yalnızca tek bir yasa ya da tek bir karar değil. Sorun, örgütlenme faaliyetini meşru hukuki zemine oturtmak yerine, onu sorunlu bir eylem olarak çerçeveleme refleksi. Bu refleks sahaya çeşitli araçlarla yansıyor: İşten çıkarma, baskı, tedbir kararı, ev hapsi talebi.

Gökay Çakır ve Başaran Aksu'nun durumu, bu örüntünün en güncel halkası. Ama son halkası olduğunu düşünmek için elimde bir neden yok.

Kâğıt Üzerindeki Haklar ve Zemin Gerçeği

Sendikacılık hakkını güvence altına alan metinlere baktığımda, her zaman şu ayrımı yapıyorum: Hakkın varlığı ile hakkın kullanılabilirliği arasında büyük fark var.

Bir işçi, Türkiye'de bugün yasal olarak sendikaya üye olabilir. Teorik olarak. Ama pratikte şunu görüyorum: Üyeliği fark edilen işçi değiştiriliyor. "Performans sorunu" gerekçesiyle çıkarılanlar var. Deneme süresi uzatılıyor. Taşeron sözleşmesi yenilenmeyebiliyor. Bunların hiçbiri sendikacılık gerekçesiyle yapılmıyor, ama herkes sebebini biliyor.

İşçiler zaten bunu biliyor. "Sendikaya girsem ne olur?" sorusunu soran birinin aklında bu hesap var. Ve bu hesap, örgütlenme oranlarına da yansıyor. Türkiye'de sendikal yoğunluk, kayıtlı istihdama oranla oldukça düşük seyrediyor. Bu bir tercih meselesi değil, bir baskı meselesi.

Sendika liderlerine yönelik ev hapsi talebi bu zeminde okunduğunda farklı bir anlam kazanıyor. Yalnızca iki kişiyi hedef almıyor. Potansiyel üyeye bir mesaj iletiyor: Örgütlenmenin bedeli ağır olabilir, en tepedekilere bile.

Direniş Sürdükçe

Madenci direnişinin sürmesi, önemli bir gerçeği ortaya koyuyor. Yargı baskısı, işçi hareketini kırmaya yetmiyor. Yıpratıyor, yavaşlatıyor, zorlaştırıyor. Ama bitiremiyor.

Bunu romantik bir şekilde söylemiyorum. Aksine, bu sürekliliğin bedeli var. Her gün direnişi sürdüren işçiler, hem geçim kaygısıyla hem de belirsizlikle yaşıyor. Sendika liderleri mahkeme süreciyle uğraşırken örgütlenme çalışması sekteye uğruyor. Dayanışma ağları zorlanıyor. Bunlar görmezden gelinemez.

Ama şunu da görüyorum: Maden işçisinin öfkesi, üretim koşullarından kaynaklanıyor. Ücret, güvencesizlik, iş güvenliği açıkları, uzun vardiyalar. Bunların hiçbiri bir savcılık kararıyla ya da ev hapsi talebiyle ortadan kalkmıyor. Tersine, baskı görünür hale geldikçe, dışarıdan bakıldığında da anlaşılır hale geliyor.

Gökay Çakır ve Başaran Aksu'nun durumu bu açıdan sembolik bir ağırlık taşıyor. Madenci direnişinin içinde yargıyla karşı karşıya gelen sendikacılar, bir anda hem yerel bir davanın hem de çok daha geniş bir tartışmanın öznesi haline geliyor: Türkiye'de çalışma hakları gerçekten güvence altında mı? Örgütlenme özgürlüğü fiilen uygulanabiliyor mu?

Bu soruların cevabı kâğıtta değil, sahada aranır. Şu an sahada ne görüyoruz: Ev hapsi talebi, direnen işçiler, süregelen bir mücadele.

Sistem arızası, tek bir karar değil. Birikmiş bir tablonun en son çerçevesi.