Sahne Işığında Değil, Güvencesizliğin Gölgesinde Çalışmak

Perde her akşam aynı tökezle açılır: ışıklar yanar, seyirci susar, sahne hayat bulur. O sahneyi ayakta tutan insanlar ise, gecenin sonunda kostümlerini çıkarıp giderken yanlarında taşıdıkları tek gerçeklik bir belirsizliktir. Devlet Tiyatroları bünyesinde çalışan yüzlerce sanat emekçisi, günlük ücretli statüsünde istihdam ediliyor. Bu, kâğıt üzerinde bir çalışma biçiminin adı; pratikte ise her sabah yeniden işsiz uyanmak demek.

Yapısal Bir Güvencesizlik

Günlük ücretli statüsünü sıradan bir istihdam modeliyle karıştırmamak gerekir. Buradaki sorun yalnızca düşük ücret ya da kıt imkânlar değildir; asıl mesele, bu statünün sanatçıyı her gün sıfırdan başlatan, hiçbir güvence zemini sunmayan bir döngü içinde tutmasıdır. Sosyal güvenlik haklarına tam erişim yoktur. İş güvencesi yoktur. Yarın sahneye çıkıp çıkmayacakları bile kimi zaman belirsizdir.

Oysa emek hukuku açısından bakıldığında, bu tablo yalnızca bireysel bir mağduriyet öyküsü değildir. Günlük ücretli çalışma, özünde sanatçının emeğini sürekli yeniden müzakere edilebilir kılmaktadır. Bir oyuncu ya da sahne çalışanı, kurumun yapısına entegre olmuş, hem teknik hem sanatsal süreçlerin vazgeçilmez parçası hâline gelmiş olsa bile, hukuki statüsü onu kurumun geçici bir misafiri olarak konumlandırmaya devam eder. Bu çelişki, salt bir bürokratik aksaklık değil, yapısal bir tercihin sonucudur.

Köklü Bir Kurumun Derin Çelişkisi

Devlet Tiyatroları, Türkiye'nin en köklü kültür kurumlarından biridir. Onlarca yıldır tiyatro geleneğini taşıyan, Anadolu'nun dört bir yanına sahneyi götüren, yerli ve yabancı eserleri Türk seyircisiyle buluşturan bir kurumdur. Bu tarihsel ağırlık, kurumun yalnızca bir eğlence sunucusu değil, kültürel mirasın aktif koruyucusu olduğu anlamına gelir.

Tam da bu yüzden istihdam politikasındaki tablo o denli sert bir paradoks oluşturur. Bir devlet kurumu, kültür üretimini misyon edinmiş, yıllar içinde izleyici kitlesi yaratmış, devlet bütçesinden finanse edilen bir yapı, bünyesindeki sanat emekçilerine güvence sunamıyorsa, bu durum kurumsal bir zafiyet olarak değil, bilinçli ya da bilinçsiz bir tercih olarak okunmalıdır. Kurumun sahnesi büyüdükçe, onu taşıyan emekçilerin statüsündeki uçurum daha görünür hâle geliyor.

Aslında meseleyi biraz daha açmak gerekir: Devlet Tiyatroları'nın bu kıyıda tuttuğu sanat emekçileri, kurumun prestijini ve sürekliliğini mümkün kılan insanlardır. Bir sahne oyununun ardında yalnızca oyuncular yoktur; kostüm tasarımcıları, ışık teknisyenleri, reji ekibi, dekor ekibi... Günlük ücretli statüsü bu geniş çevreyi de kapsamaktadır. Görünmezleri görünür kılan emek, kurumsal söylemde pek de yer bulmaz.

4/B Kadrosu: Ayrıcalık Değil, Asgari Zemin

Sanatçıların talep ettiği 4/B kadrosu, kamuoyunda zaman zaman yanlış çerçevelenebiliyor. Sanki özel bir imtiyaz, ekstra bir hak gibi sunulan bu talep, aslında son derece temel bir çalışma güvencesinin ifadesidir. 4/B, sözleşmeli personel statüsüdür; tam anlamıyla kadrolu memur olmaktan bile farklı, daha mütevazı bir güvence zeminini temsil eder.

Bu talebi abartılmış bulmak için ciddi bir gerekçe üretmek zordur. Çünkü söz konusu olan, uzun yıllardır aynı kurumda, aynı sahnede, aynı sorumluluğu taşıyarak çalışan insanlardır. Sanatçı olmak, özellikle sahne sanatlarında, belirli bir teknik birikimi, sürekli prova disiplinini ve kurumsal entegrasyonu zorunlu kılar. Bu birikim, günlük ücretli statüsüyle değil, kalıcı bir istihdam ilişkisiyle mümkün olur. Sanatın sürdürülebilirliği de tam olarak burada kırılır: Güvencesiz sanatçı, uzun vadeli bir sanatsal proje geliştiremez, kurumsal hafızanın parçası olamaz, mesleki derinliğini tam anlamıyla oturtamaz.

Mesleğin sürdürülebilirliği için asgari bir zemin, kurumun uzun vadeli sanatsal kalitesi için de belirleyicidir. Yani 4/B talebi, yalnızca sanatçıları değil, kurumu ve nihai olarak seyirciyi de etkileyen bir politika sorunudur.

12. Yargı Paketi ve Sessiz Bir Yokluk

12. yargı paketinin gündeme gelmesiyle birlikte, sanat emekçileri arasında dikkatli bir beklenti filizlendi. Paketlerin yapısı gereği, zaman zaman farklı alanlara ilişkin düzenlemeleri barındırabildiği biliniyordu. Sanat emekçilerinin örgütlü sesi, bu süreçte istihdam güvencesine dair bir hükmün pakete eklenmesi için baskı uygulamıştı.

Paket geçti. İstihdam güvencesine dair herhangi bir hüküm içermiyordu.

Bu yokluk, yalnızca teknik bir atlama değildir. Yasama süreçlerinde öncelikler bellidir; bir hüküm varsa, siyasi irade onu oraya koymuştur; yoksa, koyma iradesi olmadığı için yoktur. Sanat emekçilerinin istihdam sorununun 12. yargı paketinde yer bulamamış olması, meselenin siyasi öncelikler listesindeki yerini açık bir dille ortaya koyar. Kültür politikası bu listede nerededir sorusu, paketteki bu sessiz yoklukta yanıtını buluyor.

Çünkü paketin kapsamını belirleyen tercihler, hangi sorunların acil, hangilerinin ertelenebilir görüldüğünü yansıtır. Sanat emekçilerinin istihdam güvencesi, ertelenebilir bulunanlar arasındaki yerini korumaya devam ediyor.

Sistemik Tercih Olarak Güvencesizlik

Sanat sektöründeki güvencesizliği, birkaç talihsiz bireyin yaşadığı bir mağduriyet öyküsüne indirgemek, meselenin özünü ıskalamak anlamına gelir. Türkiye'nin sanat sektörü geneline bakıldığında, güvencesizlik bir istisna değil, bir kural olarak karşımıza çıkar. Bağımsız tiyatrolar, müzisyenler, görsel sanatçılar, film setlerinde çalışan emekçiler: tablo çoğunlukla benzer bir görünüm taşır.

Devlet Tiyatroları'ndaki durum bu genel tablonun içinde ayrı bir yerde durur, çünkü burada söz konusu olan bir devlet kurumudur. Özel sektörde güvencesizliği tamamen yapısal koşullarla açıklamak mümkündür; devlet bünyesindeki güvencesizlik ise doğrudan bir politika tercihine işaret eder.

Devlet, kültür alanında nereye yatırım yapar, kime güvence sunar, hangi emeği görünür kılar? Bu sorular yalnızca bütçe rakamlarında değil, istihdam modellerinde de yanıtını bulur. Günlük ücretli statüsünün sürmesi, devletin kültür üretimine olan bakışının somutlaşmış hâlidir. Sanat yalnızca sergilenmek için değerlidir; onu üretenler için sürdürülebilir bir zemin yaratmak öncelikli görülmemektedir.

Bu tercih, kültür politikasının ne kadar gerçekten kültürü konu edindiği sorusunu da beraberinde getirir. Bir kurumun sahnesi ışıklıyken emekçileri gölgede kalıyorsa, ortada ciddi bir değer çelişkisi vardır. Sahneyi seven ama sahneyi taşıyanı görmezden gelen bir politika anlayışı, uzun vadede sanatsal üretimin kalitesini de aşındıracaktır.

Devlet Tiyatroları'nda her gece perde açılır. Sahnede hayat canlanır, hikâyeler anlatılır, seyirci duygulanır. Sahne ışığı nereye düşerse orası görünür olur. Ama ışığın düşmediği yerde, güvencesizliğin gölgesinde, bu geceyi mümkün kılan yüzlerce insan, yarınlarının ne getireceğini bilmeden beklemeye devam eder.