RTÜK Dijital Platforma El Atıyor: Boşluk Kapanıyor mu, Kontrol mü Artıyor?

Türkiye'de bir televizyon kanalı yayın yapmak için RTÜK lisansı almak zorunda. İçeriğini yayınlamadan önce denetim mekanizmalarını, reklam kurallarını, yayın ilkelerini kabul etmek zorunda. Bir dijital yayın platformu ise, bugüne kadar bu yükümlülüklerin büyük bölümünün dışında kaldı. Aynı içerik, aynı izleyici, ama bambaşka bir hukuki zemin. RTÜK'ün dijital alana yönelik düzenleme çalışmalarını başlatması, işte bu çarpıklığı gidermek gerekçesiyle sahneye çıkıyor.

Ama gerekçe ne kadar yerinde olursa olsun, ayrıntılar her şeyi değiştirir.

Eşitsiz Zemin: Yıllarca Nasıl İşledi?

Türkiye'de geleneksel yayıncılık, 6112 sayılı Radyo ve Televizyonların Kuruluş ve Yayın Hizmetleri Hakkında Kanun çerçevesinde düzenleniyor. Bu kanun kapsamında yayın kuruluşları lisans almak, içerik standartlarına uymak ve RTÜK denetimine açık olmak zorunda. Yayın ilkelerini ihlal eden kanallar uyarı, para cezası, yayın durdurma ve nihayet lisans iptaliyle karşılaşabiliyor.

Dijital platformlar ise farklı bir tabloda konumlandı. Özellikle yurt dışı merkezli büyük platformlar, Türkiye pazarında milyonlarca kullanıcıya ulaşırken bu denetim mekanizmalarının büyük ölçüde dışında kaldı. Yerli bağımsız dijital medya kuruluşları, haber siteleri ve yayın platformları da benzer biçimde gri bir alanda varlığını sürdürdü. Mevzuat bu alanı net olarak kapsamıyordu ya da kapsama biçimi yeterince tanımlanmamıştı.

Bu durum pratikte iki farklı sonuç doğurdu. Bir yanda, lisans yükümlülükleri ve içerik kısıtlamalarıyla boğuşan geleneksel yayıncılar. Öte yanda, bu yükümlülüklerin büyük bölümünü taşımadan içerik üretip dağıtan dijital platformlar. Rekabet eşitsizliği açısından bakıldığında, geleneksel medyanın şikâyeti boşuna değil. Ama bu eşitsizliği gidermek için seçilen yöntem, standartları aşağı çekmek yerine yukarı çıkarmak mı olacak? Yoksa denetim ağı genişletilirken bağımsız sesler de sistematik biçimde çembere mi alınacak? Asıl gerilim burada.

RTÜK'ün Mevcut Yetkileri ve Yeni Adımın Sınırları

RTÜK, 2019 yılında yapılan yasal düzenlemeyle internet yayıncılığına yönelik bazı yetkiler edindi. İnternet haber siteleri ve çevrimiçi yayın hizmetlerine lisans zorunluluğu getirilmesi, bu sürecin ilk adımıydı. Türkiye'de yayın yapan dijital platformların RTÜK'e başvurarak lisans alması zorunlu hale getirildi. Yurt dışı merkezli platformlar ise temsilcilik açmak ve içerik kaldırma taleplerine uymakla yükümlü kılındı.

Uymayan platformlara bant genişliği kısıtlaması uygulanabileceği de hukuki zemine oturtuldu. Bu düzenlemenin ardından bazı büyük platformlar Türkiye'deki temsilciliklerini açmak durumunda kaldı. Çünkü bant genişliğinin yüzde seksen oranında düşürülmesi, platforma erişimi fiilen kullanılamaz hale getiriyor.

Şimdi üzerinde çalışıldığı belirtilen yeni düzenleme ise bu çerçevin ötesine geçiyor. Dijital yayın platformlarına yönelik lisanslama, içerik sorumluluğu ve yaptırım mekanizmalarının daha kapsamlı bir yapıya kavuşturulması gündemde. Ayrıntılar henüz netleşmemiş olsa da tartışmanın özü şu soruya geliyor: Geleneksel yayıncılığa uygulanan içerik denetim standartları dijital alana taşınırsa, bu alanda varlığını sürdüren bağımsız yayıncılığın hareket alanı ne kadar daralır?

Dünya Nasıl Yapıyor?

Dijital platformların düzenlenmesi meselesi yalnızca Türkiye'nin gündeminde değil. Avrupa Birliği, bu alanda son yıllarda kapsamlı adımlar attı. Dijital Hizmetler Yasası (DSA) ve Dijital Piyasalar Yasası (DMA), platformların içerik moderasyonu, şeffaflık yükümlülükleri ve kullanıcı hakları konusundaki sorumluluklarını çok daha net bir zemine oturttu. Avrupa'daki yaklaşımın ayırt edici yanı, düzenlemenin odağının içerik denetiminden çok platform davranışı, algoritmik şeffaflık ve kullanıcı güvenliği üzerine kurulmuş olması.

Birleşik Krallık'ta Online Safety Act, benzer bir çerçeveyle hayata geçirildi. Fransa ve Almanya, nefret söylemi ve dezenformasyon konusunda platformlara yönelik yaptırım mekanizmalarını güçlendirdi.

Ama bu tabloda kritik bir ayrım var: Batılı düzenlemeler, büyük ölçüde editoryal içeriği değil, platform davranışını ve illegal içerikleri hedef alıyor. Habercilik, yorum ve analiz içerikleri bu düzenlemelerin doğrudan hedefi değil. Türkiye'nin mevcut yasal çerçevesiyle kıyaslandığında ise bu ayrım önemli bir soru doğuruyor: Yeni düzenleme, platform davranışını mı düzenleyecek, editoryal içeriği mi?

Lisans, Sorumluluk, Yaptırım: Ne Getirir, Ne Götürür?

Dijital yayın platformlarına lisans zorunluluğu getirilmesinin somut avantajları yok mu? Var. Yayıncılık sektörünü belirli standartlar etrafında düzenlemek, reklam saydamlığı sağlamak, tüketici şikâyetlerine çözüm üretecek bir mekanizma kurmak gibi hedefler meşru gereksinimler. Bunların tartışılması gereken bir tarafı yok.

Asıl mesele, lisans mekanizmasının nasıl işleyeceğinde yatıyor. Lisans vermek aynı zamanda lisans vermemeyi ya da iptal etmeyi de kapsıyor. Türkiye'de RTÜK'ün geleneksel yayıncılara yönelik uyarı ve kapatma kararlarına bakıldığında, bu yetkinin nasıl kullanılabileceğine dair somut örnekler mevcut. Bağımsız, muhalif ya da hükümete eleştirel bir yayın çizgisi izleyen dijital platformların lisans sürecinde aynı mekanizmayla yüzleşeceği senaryosunu teorik saymak güç.

İçerik sorumluluğu meselesinde de benzer bir gerilim var. Dijital platformların yayımladıkları içerikten sorumlu tutulması ilkesel olarak savunulabilir bir pozisyon. Ama bu sorumluluğun sınırları belirlenirken editoryal kararlar sistematik biçimde denetime açılırsa, editöryal bağımsızlık fiilen işlevsiz hale gelebilir. Yayın durdurma ya da lisans iptali tehdidi, içerik üreticileri üzerinde caydırıcı bir etki yaratır. Buna "chilling effect" deniliyor ve bu etkinin en önemli özelliği, sansürün dışarıdan dayatılmak zorunda kalmaması: öz-sansür, otomatik olarak devreye giriyor.

Bağımsızlık Meselesi ve Gerçek Gerilim

Türkiye'de medya düzenlemesinin tarihsel seyrine bakıldığında, her yeni düzenlemenin ardından bağımsız yayıncılık alanının nasıl evrildiği anlamlı bir veri sunuyor. Basın özgürlüğü endekslerinde Türkiye, son yıllarda sürekli gerileme kaydeden ülkeler arasında yer aldı. Bu tabloda dijital alan, görece bağımsız seslerin varlığını sürdürebildiği belki de tek gerçek kalan mecra haline geldi. Bağımsız haber siteleri, gazetecilik platformları, yorum ve analiz yayıncıları bu alanda nefes alabildiler.

Yeni düzenlemenin bu alanı nasıl etkileyeceği, soyut bir soru değil. Lisans yükümlülüğü getirildiğinde, lisans başvurusu reddedilen ya da lisansı iptal edilen bir yayın platformu pratik olarak yayın yapamaz hale gelir. Bu mekanizma, içeriği doğrudan sansürlemeye bile gerek kalmadan sonuç üretir.

Öte yandan yurt dışı merkezli büyük platformların denetimi meselesi ayrı bir konu. Bu platformların içerik kaldırma taleplerine uyumu, Türkiye'de defalarca tartışma konusu oldu. Bir düzenleme çerçevesinin, bu platformları standartlara uymaya yönlendirirken yerli bağımsız medyayı fiilen köşeye sıkıştırdığı bir sonuç ortaya çıkarsa, amaçla araç arasındaki mesafe ciddi biçimde açılmış demektir.

Düzenleme tartışmalarında göz ardı edilen ama en az diğerleri kadar önemli bir boyut da şu: Dijital medyada editoryal sorumluluk kime atfedilecek? Platform işletici mi, içerik üretici mi, yayıncı mı? Bu sorunun yanıtı, yaptırım mekanizmalarının kimi hedef alacağını doğrudan belirliyor.

Son Söz Yerine

RTÜK'ün dijital alana el atması, dünyada yaygınlaşan bir eğilimin Türkiye yansıması olarak okunabilir. Platformların düzenlenmesi tartışmaları her yerde var. Ama bu tartışmaların yürütüldüğü siyasi ve hukuki bağlam, sonuçları tamamen farklı yerlere taşıyor.

Mevzuat boşluğunu kapatmak meşru bir hedef. Dijital platformların geleneksel yayıncılarla aynı rekabet koşullarında faaliyet göstermesi, uzun vadede sektörün sağlıklı gelişimi için önemli. Ama bütün bunların yapılabilmesi için oluşturulacak çerçevenin, editoryal bağımsızlığı güvence altına alan, lisanslama süreçlerini şeffaf ve öngörülebilir kılan, yaptırım mekanizmalarını siyasi takdirden bağımsız tutan bir mimariye dayanması gerekiyor.

Bu koşullar sağlanmadan atılacak her adım, boşluğu kapatmaktan çok bağımsız dijital yayıncılığın hareket alanını daraltır. Ve o alan bir kez daralırsa, geri açılması hiç kolay olmaz.