Parti Değiştiren Siyasetçinin Bütçesi Neden Dokuz Kat Artar?

Parti Değiştiren Siyasetçinin Bütçesi Neden Dokuz Kat Artar?

Mesut Özarslan'ın CHP'den AKP'ye geçişi, Türkiye kamuoyunda pek çok kez yaşanan bir sahneyi bir kez daha canlandırdı. Siyasi tercihin değiştiği, ama bu değişimin ötesinde, harcama rakamlarının katlanarak büyüdüğü o sahneyi. Partiye geçiş öncesi ve sonrası kaynak kullanımındaki fark, salt istatistiksel bir veri olarak değil, çok daha geniş bir sistemin işaret fişeği olarak okunmayı hak ediyor. Çünkü yüzde 914'lük bir artış, bireysel bir şans eseri ya da tesadüfi bir çakışma değildir. Aslında sorun çok daha derindir ve yanıtını bireysel biyografilerde değil, bu biyografileri mümkün kılan yapıda aramak gerekir.

Rakamın Arkasındaki Soru

Özarslan örneğinde öne çıkan rakam, tek başına bir anlam taşımıyor. Ama bağlamıyla birleşince oldukça şey söylüyor. Partiye geçiş öncesinde belirli bir düzeyde seyreden harcama bütçesi, geçişin ardından dokuz kata yakın bir artışla yeni bir boyuta taşındı. Bu artışın nereden beslendiği, hangi mekanizmalar aracılığıyla aktığı ve hangi denetim süreçlerinden geçtiği ya da geçmediği soruları, rakamın kendisinden çok daha kritik.

Türkiye'de kamusal kaynakların kullanımı ile siyasi bağlılık arasındaki ilişki, uzun süredir tartışılan bir konu. Ancak bu tartışma çoğunlukla genel ilkeler üzerinden yürütülür, somut örüntüler pek az incelenir. Oysa Özarslan vakası gibi bireysel örnekler, genel iddia ile gündelik pratik arasındaki mesafeyi kapatma açısından işlevsel. Bir siyasetçinin partisini değiştirdiği anda harcama kapasitesinin neredeyse on katına çıkması, tesadüfle açıklanamaz. Tersine, bunu olanaklı kılan bir yapının varlığına işaret eder.

Tarihsel Örüntü: İdeoloji mi, İktisadi Zemin mi?

Türkiye'de partiler arası geçişler, özellikle son iki on yılda, neredeyse rutin bir siyasi pratik haline geldi. İktidar bloğuna yaklaşma ya da uzaklaşma biçiminde tezahür eden bu hareketlilik, kimi zaman ideolojik yakınlaşma, kimi zaman seçim stratejisi olarak sunulur. Ne var ki tarihsel örüntüye bakıldığında, bu geçişlerin altındaki iktisadi motivasyonun göz ardı edilemeyeceği görülür.

Muhalefet partilerinde görev yapan bir siyasetçinin iktidardaki partiye geçtiğinde neye kavuştuğunu düşünmek gerekiyor. Kaynak erişimi, proje kanalları, yerel yönetimlerle ilişki ağları, merkezi bütçeden yönlendirilen fonlar. Bunların hepsi, siyasi bağlılığın doğrudan bir işlevi olarak şekilleniyor. Bütçe artışları bu noktada yalnızca bir semptom; gerçek soru, bu kaynakların iktidar bağlantısıyla hangi mekanizmalar üzerinden aktığıdır.

Bu tablo, yalnızca Türkiye'ye özgü değil elbette. Merkezi kaynakların belirleyiciliğinin yüksek olduğu tüm siyasi sistemlerde, iktidara yakınlık bir tür iktisadi sigorta işlevi görür. Ancak Türkiye'nin durumunu özgül kılan, bu ilişkinin giderek daha az örtülü, daha az utangaç biçimde işliyor olmasıdır. Özarslan örneğindeki harcama sıçraması, bu ilişkinin ne kadar açık ve hesap sormaksızın sürdüğünün göstergesi.

Denetim Mekanizmaları: Soruyu Soran Kim?

Kamusal kaynakların kullanımında denetim, demokratik yönetişimin olmazsa olmaz bileşeni. Ancak Türkiye'de bu mekanizmaların etkinliği üzerine ciddi kuşkular var. Sayıştay denetimleri, meclis bütçe görüşmeleri, muhalefet soru önergeleri; bütün bu araçlar biçimsel olarak varlığını sürdürse de işlevselliği tartışmalı.

Özarslan gibi bir vakada sorulması gereken temel sorular şunlar: Söz konusu harcama artışı hangi bütçe kalemlerinde gerçekleşti? Bu kalemler daha önce neden bu ölçekte değildi? Geçiş öncesi ve sonrasındaki kaynak dağılımı bağımsız bir denetim organı tarafından incelendi mi? Bu soruların yanıtlarına kamuoyunun ne ölçüde erişebildiği, denetim mekanizmalarının gerçek etkinliğini ölçen en dolaysız gösterge.

Denetim mekanizmalarının işlevsizleşmesi yalnızca teknik bir sorun değil. Kurumsal hafıza yitirilirse, hangi kararın hangi gerekçeyle alındığı, hangi harcamanın hangi ihtiyaca yanıt verdiği takip edilemez hale gelir. Ve sistem, hesap sorulmayan kararların üst üste yığıldığı bir yapıya dönüşür. Bu süreçte bireysel aktörler değil, sistemin kendisi sorunun asıl kaynağı haline gelir.

Yapısal Teşvik Mekanizması Olarak Geçiş

Burada asıl üzerinde durulması gereken nokta şu: Özarslan örneğini olağandışı yapan, gerçekte olağan bir işleyişin görünür hale gelmesidir. Eğer bir siyasetçi muhalefette kalarak sınırlı kaynaklarla çalışırken, iktidara geçiş yaptığında kaynak tabanı dokuz katına çıkıyorsa, bu bir ödül sisteminin varlığına işaret eder. Ve bu ödül sistemi yapısal nitelikteyse, bireysel tercihleri değil sistemin kendisini sorgulamak gerekir.

Siyaset bilimi yazınında bu tür mekanizmalar, "seçici teşvik" (selective incentive) kavramıyla analiz edilir. İktidara yakın durmanın somut ve ölçülebilir avantajlar sağladığı bir sistemde, aktörlerin bu avantajlara yönelmesi rasyonel bir tercih olarak değerlendirilebilir. Sorun, bu rasyonalitenin kamuya olan maliyetinde yatıyor. Kamu kaynakları siyasi bağlılığa göre dağılıyorsa, kamu yararına göre dağılmıyor demektir. Bu iki ilke birbiriyle bağdaşamaz.

Türkiye'de son yıllarda kamu yatırımlarının coğrafi dağılımından yerel yönetim bütçelerine, proje ihalelerinden sosyal destek programlarına kadar pek çok alanda bu örüntüyü izlemek mümkün. Özarslan vakası bu örüntünün yalnızca küçük bir kesiti; ama kesit, bütünün yapısı hakkında çok şey anlatıyor.

Bireyi Değil Sistemi Okumak

Bir siyasetçiyi parti değiştirdiği için yargılamak kolay. Ama bu yargı, asıl soruyu görünmez kılar. Eğer sistem, belirli bir siyasi bağlılığı kaynağa erişimle doğrudan ödüllendiriyorsa, kişisel eleştiri ahlaki bir tatmin sağlar ama analitik olarak yetersizdir. Asıl soru şu olmalı: Bu teşvik mekanizması neden var ve neden sürdürülebiliyor?

Bu sorunun yanıtı birkaç katmanda aranabilir. Birincisi, yasal çerçeve. Kamu kaynaklarının tahsisinde siyasi değerlendirmeyi sınırlandıran kurallar ne ölçüde bağlayıcı ve uygulanabilir? İkincisi, kurumsal bağımsızlık. Kamu harcamalarını denetleyen organlar, siyasi baskıdan ne kadar muaf çalışabiliyor? Üçüncüsü, şeffaflık. Vatandaşlar ve gazeteciler, harcama verilerine hangi kolaylıkla erişebiliyor?

Bu üç soruya verilecek yanıtlar, Türkiye'deki tablo açısından pek iyimser bir tablo çizmiyor. Yasal çerçevedeki muğlaklıklar, kurumsal bağımsızlık üzerindeki baskılar ve kamu verilerine erişimdeki kısıtlamalar, bu mekanizmanın işlemeye devam etmesine zemin hazırlıyor. Sorunu görmezden gelmek imkansızdır; ama görmek yetmez, yapısal yanıtlar üretmek gerekir.

Siyasi Hareketlilik ve Kamusal Maliyet

Türkiye'de siyasi hareketliliğin artması, tek başına bir sorun değil. Demokrasilerde siyasetçilerin parti değiştirmesi, koşullara bağlı olarak olağan bir durum olabilir. Sorun, bu hareketliliğin hangi teşviklerle şekillendiğinde. Eğer bir siyasetçi, ideolojik bir dönüşüm yaşadığı ya da seçmeni farklı biçimde temsil etmeye karar verdiği için parti değiştiriyorsa, bu demokratik süreçlerin işleyişinin bir parçası. Ama kaynak erişimi geçişin temel belirleyicisiyse, bu başka bir tablo.

Özarslan örneğinde olduğu gibi, harcama rakamlarındaki keskin sıçrama geçişten sonra gerçekleşmişse, iki durum arasındaki nedensellik ilişkisi titizlikle incelenmelidir. Korelasyon, nedensellik değil; ama bu kadar güçlü bir korelasyonu açıklamak da bir o kadar önemli.

Burada kamuoyunun dikkat etmesi gereken husus şu: Tek bir vakayla sistemi mahkum etmek ne kadar yanlışsa, tek bir vakayı sistemin daha geniş bir örüntüsünden soyutlayarak okumak da o kadar yanıltıcı. Özarslan davası, Türkiye'de siyasi bağlılık ve kaynak dağılımı arasındaki ilişkiyi bir kez daha gündeme taşıdı. Bu ilişkinin nasıl işlediğini, hangi kurumsal araçlarla sınırlandırılabileceğini ve mevcut denetim mekanizmalarının bu sınırlandırmaya yeterli olup olmadığını tartışmak, salt eleştiriden çok daha verimli bir başlangıç noktası.

Sonuçta şu soru kalıyor: Eğer bir siyasetçi partisini değiştirdiğinde bütçesi dokuz kat artıyorsa, bu artışı mümkün kılan mekanizma kimin adına çalışıyor?