Kirli hava artık politika sorunudur: Kritik eşiği aşan şehirlerde ne oluyor?

Hava kalitesi izleme verileri artık salt bir çevre tartışmasının malzemesi olmaktan çıktı. Türkiye'nin birçok kentinde solunan havadaki partiküler madde yoğunluğunun kritik eşiği aştığı görülüyor. Bu eşiğin anlam kazandığı yer yalnızca ölçüm cetvelleri değil, doğrudan kamu sağlığı ve kurumsal sorumluluk alanıdır. Kirliliğin asıl tehlikeli hale geldiği an, anlık bir yükseliş değil, yapısal ve kalıcı bir birikimin başlangıcıdır. İşte o noktada sorun siyasi bir meseleye dönüşür.

Ölçüm değerleri ne anlatıyor?

Yayımlanan hava kalitesi izleme sonuçları, başta deprem bölgesi ve sanayi merkezleri olmak üzere Türkiye'nin pek çok iline yayılmış bir kirliliği gözler önüne seriyor. Ölçülen değerlerin kritik eşiği aştığı ve doğrudan hayati risk oluşturduğu anlaşılıyor. Bu ayrımı net biçimde kurmak gerekiyor. Anlık bir yükseliş, bireysel bir sakınma refleksiyle karşılanabilir ama yapısal bir aşım, toplumun yaşam alanlarının sağlığını tehdit eden bir sorun işaret eder.

Partiküler madde, boyutuna göre farklı sağlık riskleri taşır. PM10 olarak bilinen, çapı on mikronun altındaki tanecikler solunum yollarını etkilerken PM2.5 olarak adlandırılan çok daha ince partiküller akciğerlerin derinlerine kadar ulaşabilir. Bu maddelerin yalnızca solunum sistemini ilgilendirdiğini varsaymak yanıltıcıdır. Araştırmalar, uzun süreli maruz kalmanın kardiyovasküler sistem üzerinde bıraktığı hasarı onlarca yıldır belgeliyor. Akciğer hastalığı beklentisi, tablonun yalnızca başlangıç satırıdır.

Deprem bölgesi: Enkaz tozu ve yeniden yapılanma yükü

Türkiye'nin yaşadığı büyük depremler, geride insani bir yıkım bırakmanın ötesinde, kalıcı bir çevre sağlığı sorunu da yarattı. Enkaz kaldırma sürecinde ortaya çıkan toz, içerdiği bileşenler bakımından olağan inşaat tozundan çok daha karmaşık bir kimyasal karışıma işaret eder. Eski yapı malzemeleri, asbest kalıntısı, yanmış organik maddeler ve toprak partikülleri iç içe geçmiş durumdadır.

Bu bağlamda deprem bölgesi, hava kirliliği verilerinde en keskin değerlerin gözlemlendiği alanlar arasına girmiştir. Yeniden yapılanma sürecinin hızla sürdürülmesi zorunludur fakat bu süreç denetlenmeden yürütüldüğünde bölge halkı, hem konut sorunuyla hem de solunabilir tehlikelerle eş zamanlı olarak baş başa kalır. Sorun burada daha da derinleşiyor. Afet yönetimini çevre sağlığından bağımsız bir alan olarak tanımlayan kurumsal mantık, hem planlamayı hem de müdahaleyi sekteye uğratıyor.

Sanayi merkezlerindeki kronik sorun

Deprem bölgesi gibi görece yeni bir kirlilik kaynağının yanı sıra, Türkiye'nin köklü sanayi kentlerinde çok daha uzun bir tarihe sahip bir kirlilik dengesi bulunuyor. Bu merkezlerde partiküler madde yoğunluğunun mevsimsel dalgalanmaların çok ötesine geçtiği, yıl boyunca süregelen yapısal bir sorun olduğu görülüyor.

Sanayi kaynaklı kirlilik, kentsel yaşama ya da ekonomik döngülere bağlı dalgalanmalar göstermez. Baca gazı arıtma sistemleri yetersiz kaldığında veya denetim mekanizmaları işlevsizleştiğinde kronik bir kirlilik düzeyi oluşur. İlgili illerde yaşayan kesimler yıllarca, hatta on yıllarca bu duruma maruz kalır. Birikimli etkinin yarattığı hasar ise kısa vadeli göstergelerle açıklanamaz.

Solunumun ötesinde: Geniş klinik risk

Partiküler madde meselesini sadece bir solunum hastalıkları sorunu olarak çerçevelemek, tablonun önemli bir bölümünü görünmez kılar. Epidemiyolojik literatür, uzun vadeli partikül madde maruziyetini koroner arter hastalığı, aritmi ve felç riskini arttırdığına dair güçlü bulgular sunuyor. Bazı çalışmalar ise kronik maruziyetin nörobilişsel işlevler üzerinde de olumsuz etkiler bıraktığına işaret ediyor.

Hava kirliliğini salt bir "akciğer meselesi" olarak konumlandırmak, politika açısından da yanıltıcıdır. Sağlık sistemi üzerindeki yükü doğru hesaplamak, hastalığın yalnızca solunumsal boyutunu değil, kardiyovasküler, nörolojik ve metabolik etkilerini de dahil etmeyi gerektirir. Halk sağlığı politikasını hastalık yönetimi üzerine kurgulayan bir yaklaşım, önleme kapasitesini en başından zayıflatır.

Mevzuat ile gerçeklik arasındaki uçurum

Türkiye'nin çevre mevzuatı, hava kalitesi standartlarını kâğıt üzerinde tanımlıyor. Ne var ki standartların varlığıyla bu standartların fiili denetiminin hayata geçirilmesi arasındaki mesafe, kurumsal işleyiş açısından belirleyici fark olmaya devam ediyor.

İzleme istasyonlarının dağılımı, bağımsızlığı, ölçüm sonuçlarının kamuoyuyla paylaşılma usulü ve aşımlar karşısında uygulanan yaptırım kapasitesi; bunların her biri, kâğıt üzerindeki standartların gerçekliğe ne kadar yansıdığını belirleyen parametrelerdir. Bu parametrelerden herhangi birinin zayıflığı, sistemin bütününü işlevsizleştirebilir.

Kurumsal hafıza yitirilirse aynı boşluklar yeni yasal düzenlemelerle de kapatılamaz hale gelebilir. Mevzuatı güçlendirmenin önkoşulu; denetim kapasitesini insan kaynağı, teknik altyapı ve idari bağımsızlık ekseninde yeniden yapılandırmaktır. Aksi takdirde her yeni yönetmelik, uygulanmayan eski yönetmeliklerin gölgesinde kalır.

Görünürlük sorunu: Bağımsız izleme neden hayati?

Bu tartışmanın en kritik ekseni, hava kalitesine ilişkin verilerin kim tarafından, hangi metodolojilerle ve ne ölçüde bağımsız biçimde üretildiği sorusudur. Kamuoyunun tehdidin farkına varabilmesi için, önce tehdidin görünür hale gelmesi gerekir. Görünürlük ise teknik bir ölçüm kapasitesi meselesi olmanın ötesinde, siyasi bir tercih meselesidir.

Erişilebilir, anlık ve coğrafi olarak yeterince dağılmış bir izleme ağı, kamuoyuna yalnızca veri sunmaz. Bu ağ; yerel yönetimlerin, sanayi kuruluşlarının ve merkezi idarenin hesap vermekle yükümlü olduğu somut bir zemin de oluşturur. İzleme verilerinin kısıtlı tutulduğu ya da kamuoyuyla gecikmeli paylaşıldığı ortamlarda hesap verebilirlik mekanizması fiilen askıya alınmış olur.

Bu nedenle bağımsız hava kalitesi izleme sistemlerinin güçlendirilmesi, teknik bir çevre önleminin çok ötesine geçer ve demokratik denetim altyapısının ayrılmaz bir parçası haline gelir. Kentte yaşayan her bireyin soluduğu havanın kalitesini bilme hakkı vardır. Bu hakkın güvence altına alınması ise kurumsal mekanizmaların varlığına bağlıdır.

Sorumluluk nerede başlar?

Hava kirliliğini siyasi gündemin dışında tutmak, bugüne kadar mümkün olmuştur çünkü zararlı etkiler hem görünmez hem de gecikmeli biçimde ortaya çıkar. Sigaranın akciğer üzerindeki hasarı nasıl yıllar içinde belirginleşiyorsa kronik partiküler madde maruziyetinin toplumsal sağlık maliyeti de yavaş yavaş birikir ve ağır hasarlar oluşturur.

Veriler açıktır ve riskler bilinmektedir. Kirlilik yükünün sosyoekonomik dağılımının adaletsiz biçimde düşük gelirli ve sanayi yakınındaki nüfuslar üzerinde yoğunlaştığı da görünür olmaya başlamıştır.

Tablonun tamamını görmek gerekirse bu sorular artık ertelenmemelidir. Yerel yönetimlerin bu tablodaki rolü nedir? Merkezi idarenin denetim kapasitesini nasıl değerlendirmek gerekir? Hava kirliliği verisini üretmek ve kamuoyuyla paylaşmak kimin sorumluluğundadır? Bu sorular tartışılmaya başlanmadan yasal düzenlemelerin herhangi bir pratik değer taşıması güçtür.

Kaynakça:

• sozcu.com.tr