İstanbul'un Barajları Yüzde 60'ın Altında: Su Güvenliği Ne Kadar Yakın?

Yüzde 59,71. Rakam soyut görünüyor ama değil. İstanbul'a su sağlayan barajların ortalama doluluk oranının bu seviyeye gerilemesi, basit bir istatistik değil; 16 milyonluk bir şehrin su güvenliği için ciddi bir uyarı sinyali. Üstelik bu ilk kez yaşanmıyor. İstanbul, benzer eşikleri daha önce de gördü, her seferinde kısa süreli tedbirler gündem oldu, yağmur yağdı, kriz ertelendi. Ama erteleme, çözüm değil.

Yüzde 60 neden eşik?

Su yönetimi literatüründe baraj doluluk oranlarının belirli seviyelerin altına düşmesi, alarm mekanizmalarını devreye sokan bir tetikleyici olarak kabul edilir. Yüzde 60 civarındaki bir oran, tek başına felakete işaret etmez; ancak bu seviye, kullanılabilir su miktarı ile talebi karşılama kapasitesi arasındaki makas daralmaya başladığında "yönetilebilir risk" sınırının gerildiğini gösterir.

İstanbul için bu sınırın ayrı bir ağırlığı var. Şehir, yalnızca barajlardan değil, yeraltı su kaynaklarından ve havza transferlerinden de besleniyor. Ancak ana yük barajlarda. Doluluk oranı düştükçe yedek kapasiteler devreye girmek zorunda kalıyor; bu da sistemin rezervlerini tüketiyor. Kısaca: yüzde 59,71 ile yüzde 45 arasındaki mesafe, göründüğü kadar geniş değil.

16 milyon kişi, kronik bir gerilim

İstanbul'un nüfusu resmi rakamlara göre 16 milyonun üzerinde. Kayıt dışı nüfus, geçici yerleşimler ve günlük olarak şehre giren nüfus hareketi hesaba katıldığında bu rakam belirgin biçimde artıyor. Su talebi de buna paralel.

Buradaki yapısal sorun şu: İstanbul'un su altyapısı, mevcut nüfus yoğunluğuna yetişmekte zorlanıyor. Yeni konut alanları, yoğun yapılaşma bölgeleri ve kentsel dönüşüm projeleri su talebini sürekli yukarı çekiyor. Oysa havza kapasitesi sabit; hatta iklim değişkenliğiyle birlikte fiilen geriliyor.

Bu gerilim kronik mi? Evet, öyle değerlendirmek gerekiyor. İstanbul'un su krizine dair tartışmalar yeni değil. Benzer kaygılar geçmişte de gündeme geldi. Her seferinde şehir bir biçimde krizi atlattı. Ama "atlatmak" ile "çözmek" arasındaki fark, tam da bu noktada belirgin hale geliyor. Uzun vadeli bir çözüm üretilmeden her kış yağışı, şehrin su sorununu yalnızca bir yıl erteliyor.

Kuraklık döngüsü ve iklim değişikliğinin rolü

İstanbul'un su havzaları, yağış rejimindeki değişimlere son derece duyarlı. Kış ve ilkbahar aylarındaki yağışlar barajları besleyen temel kaynak. Son yıllarda bu dönemlerdeki yağış miktarı ve düzensizliği, doluluk oranlarını öngörülmesi güç bir çizgiye taşıdı.

İklim değişikliği bu tabloda belirleyici bir etken. Türkiye'nin kuzey ve batı kesimlerinde giderek daha sık yaşanan kuraklık dönemleri, yağış miktarlarını azaltırken buharlaşma oranlarını artırıyor. İstanbul da bu süreçten payını alıyor. Daha sıcak yazlar, daha az kar yağışı, daha erken başlayan kuraklık sezonları: Bunların her biri, barajların yeterince dolmadan yaz aylarına girmesine zemin hazırlıyor.

Ayrıca şunu da görmek gerekiyor: Kuraklık bir "istisnai durum" olmaktan çıktı. Artık döngüsel bir gerçeklik. Yani politika yapıcıların iklim değişikliğini "olağandışı bir etken" olarak değil, sistemin içinde hesaba katılması gereken kalıcı bir değişken olarak ele alması şart.

Şehir yönetimi ne yapıyor?

İstanbul Büyükşehir Belediyesi ve İSKİ, doluluk oranlarına ilişkin verileri düzenli olarak kamuoyuyla paylaşıyor. Bu şeffaflık takdire değer. Ancak veri paylaşmak ile etkin bir politika yürütmek aynı şey değil.

Kısıntı kararları, her dönemde tartışmalı olmaya devam etti. Yüksek doluluk oranlarında kısıntının kaldırılması, düşük dönemlerde yeniden gündeme gelmesi; bu döngünün kendisi, yapısal bir planlamanın henüz tam oturmadığını gösteriyor. Reaktif bir yönetim anlayışı, ancak sistemin sınırlarına dayanıldığında harekete geçiyor.

Altyapı yatırımları meselesine de bakmak gerekiyor. İSKİ son yıllarda hat yenileme, kayıp-kaçak oranlarını düşürme ve yeni bağlantı projeleri kapsamında ciddi yatırımlar yaptığını açıkladı. Şebekedeki kayıp-kaçak oranının düşürülmesi, ek kaynak aramaktan çok daha verimli ve maliyet açısından rasyonel bir yol. Bu alanda kaydedilen ilerleme olumlu; ama bu ilerlemenin hızı, büyüyen talebi karşılamak için yeterli mi? Orada soru işaretleri sürüyor.

Yeni baraj ve havza projeleri de zaman zaman gündeme geliyor. Ancak bu tür büyük altyapı projeleri hem uzun yıllar alıyor hem de havza ekosistemi üzerinde kendi ekolojik risklerini taşıyor. Kısaca: tek başına arz artırımı, bir çözüm stratejisi olarak yetersiz.

Tasarruf kültürü: Slogan mı, politika mı?

Su tasarrufu meselesinde Türkiye'nin genel tablo pek iç açıcı değil. Kişi başına düşen su tüketimi, pek çok Avrupa ülkesinin ortalamasının oldukça üzerinde seyrediyor. Bunun birden fazla nedeni var: fiyatlandırma politikası, bilinç düzeyi, alışkanlıklar ve kurumsal tüketim pratikleri.

Bireysel tasarruf önemli, ancak yeterli değil. Kurumsal tüketim, yani kamu binaları, okullar, hastaneler, alışveriş merkezleri ve sanayi tesislerinin su kullanım profilleri, bireysel tüketimin çok önünde yer alıyor. Bu alanlarda zorunlu verimlilik standartları getirilmeden, bireyden tasarruf istemek hem yetersiz hem de ahlaki açıdan tartışmalı bir yük aktarımı oluyor.

Tarımsal sulama da tablonun içinde. İstanbul'un su havzaları yakınındaki tarım arazilerinde kullanılan sulama yöntemleri, havzaya geri dönen su miktarını doğrudan etkiliyor. Bu alanda modernizasyon yatırımları yapılmadan ve çiftçiler damla sulama gibi verimli yöntemlere yönlendirilmeden, havza sağlığını korumak zorlaşacak.

Uzun vadede çözüm, tek bir hamleye değil birkaç eksenin eş zamanlı çalışmasına bağlı. Arz tarafında: mevcut kaynakların verimli kullanımı, şebeke kayıplarının minimize edilmesi, geri dönüştürülmüş su kullanımının yaygınlaştırılması. Talep tarafında: gerçekçi fiyatlandırma politikaları, kurumsal tüketimde zorunlu standartlar ve su okuryazarlığını artıran sürdürülebilir eğitim programları.

Büyük resim

İstanbul barajlarının yüzde 59,71 doluluk oranıyla gündemin üst sıralarına taşınması, aslında bir fırsat penceresi açıyor. Su krizleri, görünür hale geldiğinde kamuoyu baskısı oluşuyor; kamuoyu baskısı oluştuğunda siyasi irade, harekete geçmek zorunda kalıyor.

Ama bu pencere geçici. Yağışlar gelirse, barajlar dolacak, gündem değişecek. Ve sorun yeniden ertelenmiş olacak.

İstanbul'un su güvenliği tartışması, bir kış yağışının çözebileceği boyutu çoktan aştı. Artık konuşulması gereken soru şu: Bu şehir, önümüzdeki on yıllar boyunca artan nüfusunu, değişen iklim koşullarını ve sınırlı havza kapasitesini dengeleyecek bir su politikasına sahip mi?

Yüzde 59,71, o sorunun cevabının hâlâ verilmediğini gösteriyor.