İki milliyetçilik, iki teşkilat: Arap Birliği'nin hikâyesinden TDT'ye
Baas’ın Arap milliyetçiliği deneyimi ile Türk Devletleri Teşkilatı’nın bugünkü yapısı, ortak kimlik söyleminin devletlerin ulusal çıkarlarıyla nasıl kesiştiğini ortaya koyuyor. Peki, ortak çıkarlar ve kurumsal yapılar olmadan bir birlik ne kadar sürdürülebilir?
İçindekiler

Geçtiğimiz günlerde Adid Davişa’nın Arap Milliyetçiliği: Zaferden Umutsuzluğa kitabını okurken Saddam Hüseyin’in 1984’te Kuveytli gazete editörlerine verdiği bir mülakata rastladım. 1984 Arap milliyetçiliği için ilginç bir tarih. Suriye, “Arap kardeşi” Irak’a karşı savaşta İran’ın yanında. Mısır, İsrail’le barış imzaladığı için beş yıldır Arap Birliği’nin dışında. Böyle bir tabloda Baas’ın ‘efsanevi’ lideri, birliği sınırların kaldırılmasıyla ilişkilendirmenin artık Arap zihniyeti açısından kabul edilebilir görünmediğini söylüyor ve ekliyor:
Arap gerçeği, Arapların şu anda yirmi iki devlet olduğudur ve bizim de buna göre hareket etmemiz gerekir. Birlik katılımcılarına güç vermelidir ve milli kişiliği yok etmemelidir.
Baas’ı Baas yapan fikir, Arap ülkeleri arasındaki sınırların kaldırılmasıydı. Partiyle özdeşleşmiş Saddam’ın bu fikre “hayal” demesi bir ideolojinin artık sona geldiğinin işaretlerinden biriydi. Esad’ın devrilmesiyle Suriye’deki son kalesini de kaybeden Baas, artık uluslararası ilişkilerin değil tarihin konusu. Tarihçiler, gücünü yitirmekte olan ideolojileri sabırla izler; ideoloji siyaset sahnesinden çekildiği anda onu siyaset bilimcilerden devralırlar. On yıllar boyunca meydanlarda milyonları peşinden sürükleyen fikirler, tarihçilerin arşiv dediği hapishanelerde seslerini genç nesillere duyurmaya çalışırlar.
Ben de Baas tecrübesini, 30 Ekim’de Ankara’da toplanan Türk Devletleri Teşkilatı Zirvesi'nin yanına koymak istiyorum. Çünkü o zirvede iki şey oldu ve ikisi de Arap milliyetçiliğinin hikâyesini bilenlere tanıdık gelecektir.
Bakü mesafeyi yeniden ayarlıyor
Bilindiği üzere zirvedeki ilk olay aslında bir yokluktu: İlham Aliyev gelmedi, Azerbaycan’ı Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov temsil etti. Sebep malum. Azerbaycan’ın okullarda başörtüsünü kısıtlayan düzenlemesi, Türkiye’de sert eleştirildi; Bakü de sessiz kalmadı. 21 Ekim’de, aralarında Fatih Erbakan’ın, bir DEM Parti milletvekilinin ve eski Ayasofya İmamı Mehmet Boynukalın’ın bulunduğu 31 Türk vatandaşını "istenmeyen kişi" ilan etti.
Asıl çarpıcı olan sonrası. Düzenlemeyi eleştiren Cumhurbaşkanı Başdanışmanı Oktay Saral 26 Ekim’de görevinden ayrıldı, basına yansıyan bilgilere göre bunu Bakü talep etmişti. Bu bilgiler doğruysa “iç işlerimize karışmayın” diyen Bakü, Türkiye’nin iç işlerinde söz sahibi olmuş görünüyor. Bundan dokuz gün önce de Aliyev yönetimine yakın Qafqazinfo, CICA zirvesi için Bakü’de bulunan Hakan Fidan’ı “darbe ve kaos” planlarıyla ilişkilendiren bir haber yayımlanmış, haber sonradan kaldırılmıştı. Fidan’ın aynı zirvede İsrail temsilcisi konuşurken salonu terk ettiğini de not edelim; gerilim elbette sadece başörtüsünden ibaret değil. Bir başdanışmanın görevden ayrılmasında payı olduğu öne sürülen Bakü’nün etkisinin nereye kadar uzanabileceği sorusu ister istemez akla geliyor.
Kriz, Erdoğan’ın 8 Kasım’da Karabağ Zaferi’nin yıl dönümü için Bakü’ye gitmesiyle yatıştı. Liderler kardeşlik mesajları verdiler ve ‘kardeşlerin’ arasını kimsenin açamayacağını duyurdular.
Ama Bakü’nün Karabağ zaferi sonrası dış politika hamlelerine baktığımızda, başörtü mevzusunun münferit bir küslük olmadığını görüyoruz. Aralık 2024’te bir AZAL uçağı Rus hava savunmasının ateşiyle düştüğünde Aliyev, krizi Moskova’yla arasına mesafe koymak için kullandı. Putin’in el üstünde tuttuğu bilinen Rus Evi kapatıldı, Sputnik Azerbaycan çalışanları gözaltına alındı, gerilim ancak Putin’in Ekim 2025’te Rus füzelerinin payını kabul etmesiyle bitti.
Aynı şekilde 4 Kasım’da da 14 İran vatandaşına, Türklere yöneltilenle neredeyse aynı gerekçeyle giriş yasağı geldi.
Üç krizde de aslında aynı örüntü görülüyor. Azerbaycan tarih boyunca gölgesinde kaldığı üç komşusuyla -Rusya, İran ve Türkiye’yle- ilişkisini yeniden ayarlıyor. Gerekçe her seferinde değişiyor ama Bakü’nün komşularına mesajı açık. Artık kimse ağabey değil.
Kahire’nin hayali, Bağdat’ın hesabı
Türk milliyetçilerinin gerilimle izlediği bu sahneleri aslında Arap milliyetçileri iyi biliyor. 1950’lerde Mısır, nüfusu, ordusu ve kültürel ağırlığıyla Arap dünyasının doğal lideriydi. Fakat Mısır uzun yıllar akrabaları tarafından kendisine verilen bu payeyi kabul etmekte direndi. Nasır ancak 1955-56’dan itibaren bu rolü üstlenebildi. Ama Arap birliği Kahire için bir liderlik projesiydi, öteki başkentler için ise her birinin kendi hesaplarına kullanacağı bir araç.
Irak’ta ise durum tam tersiydi. Sati el-Husri gibi teorisyenler daha 1920’lerden itibaren Irak’ın eğitim sistemi üzerinden Arap milli kimliğini adeta sıfırdan inşa etmeye girişmişti. Mısır kadar köklü bir devlet geleneğine ve yerleşik bir kimliğe sahip olmayan Irak için Arap milliyetçiliği, devletin kendini tanımlama biçimine dönüştü. Bu zemin, Irak’ı sonraki yıllarda Baas’ın 2003’e kadar iktidarda kalacağı bir Arap milliyetçiliği cennetine çevirecekti. Arap milliyetçiliği Mısır için duygusal bir sorumluluk, Irak için ise varoluşsal bir gereklilikti.
Nuri Said’in Irak’ı 1955’te Bağdat Paktı’na girdiğinde Nasır onu Arap davasına ihanetle suçladı. 1958’de monarşiyi devirenler bile Kahire’ye bağlanmadı: Darbenin Nasırcı kanadı iktidar mücadelesini kaybetti ve Irak, Birleşik Arap Cumhuriyeti’nin kapısından döndü. Irak’ın girmekte tereddüt ettiği kapıdan giren Suriye ise üç yıl sonra, Kahire’den yönetilmekten bıkıp çıktı. Eminim ki her Arap milliyetçisinin aklında Irak’ın Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin bir parçası olarak Suriye ve Mısır’la birleştiği hayalleri hâlâ hayattadır. Nitekim bu iki başlılık ve sınırların ihlali, Arap milliyetçiliğini geri dönülemez bir noktaya sokarak Ortadoğu’nun bugünkü haline gelmesinde büyük bir dönüm noktası olarak yer etti.
Bence buradan TDT adına çıkarılması gereken bir ders var: Devletler üzeri pan-milliyetçi bir projeyi düşmanları değil; ikinci başkenti, akraba rekabeti bitirir. En güçlü üye birliği kendi eseri sayarken ötekiler aynı çatının altında kendi evlerini kurmanın yollarını ararlar.
“Bir millet, iki devlet” söylemi de aynı gerilimi taşıyor. Ankara’da hükümetin bir kanadı cümlenin ilk yarısını Azerbaycan’ın iç işlerinde söz hakkı gibi okurken Aliyev yönetimi her fırsatta ikinci yarının altını çiziyor. Ortadoğu’da bu formülü en son kullanan devletin Suriye olduğunu, “iki devlette tek halk” diyerek 1976’da girdiği Lübnan’dan 29 yıl çıkmadığını hatırlamakta fayda var. Kardeşlik dili, sınırı çizilmediğinde vesayet diline kolayca dönüşebilir. Haydar Aliyev döneminden itibaren Bakü’nün bu konudaki görece sertliği bence durumu yeterince açıklıyor.
Bir masa, üç teşkilat
Zirvedeki ikinci olay daha az konuşuldu ama bence daha önemli. Kazakistan Cumhurbaşkanı Tokayev, Rusya’nın TDT’ye gözlemci olarak ya da “TDT+” formatıyla katılmasını önerdi. Kremlin öneriyi “anlaşılır, makul ve doğal” buldu. Teklife AKP tarafından gelen hafif soğuk cevap, tüzüğü hatırlatmak oldu: Gözlemcilik statüsü şu an için bir Türk dilini resmi dil kabul etmiş devletlere açık.
Bu iki olayı yan yana koyarsak aynı zirvede Bakü, en üst düzeyde katılım göstermeyerek ev sahibine mesafesini gösterdi; Astana ise teşkilat için ev sahibinin tasarladığından farklı bir yön önerdi. Zirvenin teması Gaspıralı’dan ödünç alınmıştı: “Dilde, fikirde, işte birlik.” Hafızam beni yanıltmıyorsa ironik şekilde üye ülkelerin birbirinden farklı ajandalarla geldiği şimdiye kadarki ‘en ayrıştırıcı’ zirve oldu.
Çünkü dışarıdan bakan bir gözlemci için o masada tek bir teşkilat oturmuyor. Türkiye için TDT açık şekilde bir Türk dünyası projesi; getirisinin önemli kısmı prestij ve sembolik liderlik. Azerbaycan için koridorunun sigortası: TRIPP rotası Nahçıvan’a ulaştığında Hazar’dan Anadolu’ya uzanan hattın kilit halkası Bakü olacak ve bu hattın bütün taraflarını bir araya getiren tek kurum TDT. Kazakistan için ise çok yönlü diplomasinin platformlarından biri; Moskova’yı küstürecek bir kulübe dönüşmediği sürece değerli. Üç başkent aynı binaya üç ayrı tabela asmış durumda.
Buna bir de teşkilatın otokrat liderlerin ruh hâline bağımlılığı meselesini eklemek gerekir. Son kriz bir liderin zirveye gelmemesiyle tırmandı; bir mektup, bir ziyaret, iki tatlı sözle yatıştı. Birliğin liderlerin bireysel inisiyatiflerine bu kadar bağlı olması, bence TDT’nin en büyük kırılganlığı. Aynı kırılganlık 20 yıl önce böyle bir organizasyonun var olmasının önündeki en büyük engellerden biriydi. Özbekistan’ın teşkilata ancak Kerimov öldükten sonra, 2019’da girebildiğini düşünürsek, TDT’nin kaderinin kurumlara değil liderlerin değişken ruh hallerine bağlı olduğunu söylemek abartı olmaz. Bu açıdan söylemek gerekir ki liderler değişir, küser, hatta kavga eder ve barışır. Bir uluslararası organizasyonu ayakta tutan şey onların ruh hali değil, onlardan bağımsız işleyen kurumlar olmalıdır.
Bu minvalde Saddam’ın 1984’te vardığı yer, TDT’nin en başından yola çıktığı yer, diyebiliriz: egemen devletler, dokunulmaz sınırlar, kimsenin kimseye karışmadığı bir birlik fikri. Bu yüzden TDT elbette Baas gibi ölmeyecektir. Ama aynı formülün 1945’ten beri daha korkutucu bir sahibi daha var: Arap Birliği.
Baas’ın aksine Arap Birliği şaşaalı bir cenaze töreniyle gömülmedi. Daha kötüsü oldu, hiçbir krizi çözemeden zirve toplamaya devam ediyor. TDT’nin önündeki tehlike de, bana kalırsa, çöküş değil; ikinci sınıf bürokratların senede bir toplanarak hasbihal ettiği bir emekliler lokaline dönüşmesidir.
Ankara’nın önünde iki yol var: Ya teşkilattaki liderlik iddiasını sürdürecek ve her krizi yeni bir ziyaretle, yeni bir mektupla onarmak durumunda kalacak ya da sahibi olmadığı bir teşkilatın en büyük ortağı olmayı kabul edip enerjisini hamasete değil gümrüğe, koridora ve anlaşmazlık çözecek mekanizmalara, gerçek kurumlara, harcayacak. Arap milliyetçiliği birinci yolu denedi. Sonuç ortada.
Kaynakça:
Dawisha, A. (2004). Arap milliyetçiliği: Zaferden umutsuzluğa (L. Yalçın, Çev.). Literatür Yayınları. (Özgün baskı: Adeed Dawisha, Arab Nationalism in th Twentieth Century: From Triumph to Despair, Princeton University Press, 2003.)
Cumhuriyet, (21 Ekim 2026). Azerbaycan'dan 31 Türk vatandaşına ülkeye giriş yasağı
Medyascope, (8 Kasım 2026). Erdoğan Azerbaycan’a gitti, Aliyev havalimanında karşıladı
Serbestiyet, (17 Ekim 2026). Aliyev’e yakın Azerbaycan medyasından Hakan Fidan’a ağır suçlama: “Türk kuruluşları darbe ve kaos girişimlerinde bulundu”
Diken, (30 Ekim 2026). Erdoğan'dan Aliyev'siz zirvede 'Ayrılığa yer yok' mesajı
Ülketv, (4 Kasım 2026). Rusya TDT'ye katılacak mı? Zorlu'dan TÜRKSOY için yeni çağrı
Novaya Gazeta Europe, (9 Ekim 2026). Putin admits Russian responsibility for causing AZAL plane crash in Aktau for first time
apa, (3 Kasım 2026). Azerbaijan declares 14 Iranian citizens promoting hostility and making calls against the country persona non grata
KROP’ta yayımlanan yazıların tüm fikrî ve hukukî sorumluluğu yazarlara aittir.

Tarih mezunu. Yazılım sektöründe çalışıyor. Güncel siyasetten nefret ediyor ama takip etmekten kendini alıkoyamıyor. Kafkasya, Ortadoğu ve Sahel bölgesindeki gelişmeleri takip etmeyi seviyor. Favori Roma İmparatoru Hadrianus. Favori Afrika ülkesi Burkina Faso. Boş zamanlarında okuyor ya da Go oynuyor. Algoritmaları, kodlamayı ve yeni iş fikirlerini seviyor. İsrail’i sevmiyor.
Bu makaleyi nasıl buldun?



