Cumhuriyet bir fikir olarak doğdu, kurum olarak yaşaması gerekiyor

Bazı kararlar anlık bir refleksle alınır; bazıları ise yıllarca kafada olgunlaşır, defalarca gözden geçirilir, çürütülmeye çalışılır ve sonunda dayanılmaz bir zorunluluk biçiminde kristalleşir. Cumhuriyetin ilanı, ikinci türden bir karardı. Mustafa Kemal'in o günü bir çırpıda tasarladığını düşünen varsa, tarihe biraz daha dikkatli bakmak gerekiyor.

Bir medeniyetin çöküşüne bizzat tanıklık etmiş, bu çöküşün içinden hem askeri hem entelektüel bir birikim elde etmiş biri olarak Mustafa Kemal, Cumhuriyeti ilan ettiğinde aslında çoktan verilmiş bir kararı resmileştiriyordu. Uzun yıllar boyunca şekillenen bir düşüncenin, felsefi temellerini oturtmuş bir projenin olgunlaşmış çıktısıydı bu. Ve projenin merkezinde çok somut bir soru duruyordu: Toplum, kim olursa olsun, nereden gelirse gelsin, her bireye aynı fırsatı sunabilen bir yapıya kavuşabilir mi?

Bir fikrin anatomisi

Cumhuriyeti sadece 1923'te yaşanan bir ilan anı olarak okumak, bir romanı yalnızca son sayfasından anlamaya çalışmaya benzer; öncesindeki her şeyi görmezden gelir. Savaş yıllarındaki tartışmaları, Anadolu'nun en ücra köşelerinde sürdürülen konuşmaları, dönemin aydınlarının Batı'dan devşirdiği fikirleri ve Mustafa Kemal'in bu fikirleri kendi gerçekliğiyle nasıl birleştirdiğini görmezden gelir.

Çağdaşlaşma bu coğrafyada bir moda değildi, bir zorunluluktu. Mustafa Kemal bunu yalnızca pragmatik bir hesapla değil, daha köklü bir inançla ele aldı: İnsanlar, doğdukları yere, babalarının adına ya da taşıdıkları unvana göre değil, yapıp ettikleriyle, aklın ve emeğin ürünleriyle değerlendirilmeliydi. Bu yüzden Cumhuriyet, salt siyasi bir tercih olarak değil, bir medeniyetin yeniden inşası için tasarlanmış köklü bir zihinsel dönüşüm projesi olarak anlaşılmalıdır.

Aslında bunu bir kez şöyle düşünmek yeterli: Osmanlı'nın çöküşünü yaşayan bir toplum için Cumhuriyetin ilanı, belki de tarihin en büyük güven beyanlarından biriydi. İnsanlara "Siz bunu yapabilirsiniz" demekti. Ama ardından da gerçekten yapabilmeleri için zemini hazırlamak gerekiyordu.

Liyakat: Soyut değil, somut bir vaat

Bu noktada dikkat etmeliyiz ki liyakat kelimesi bugün çok kullanılıyor ve çok aşındırılıyor. Herkes liyakatten söz ediyor ama kelime giderek içi boşalmış bir kavrama dönüşüyor. Oysa Cumhuriyetin kuruluş felsefesinde liyakat soyut bir söylem değil, çok somut bir kurumsal tercihti.

Fırsat eşitliğini güvence altına almak için okullar açmak, hukuku evrensel ilkelere dayandırmak, dili sadeleştirerek bilgiye erişimi yaygınlaştırmak... Bütün bunlar, liyakatin işlemesi için gerekli altyapıyı kurmaya yönelik kararlardı. Cumhuriyet, kimin nereden geldiğinden bağımsız olarak herkese aynı kapıyı açacak bir sistem vaat ediyordu. Bu vaat, tarihsel açıdan bakıldığında oldukça cesur ve anlamlıydı.

Çünkü düşünün: Yüzyıllarca sürmüş bir imparatorluk geleneğinde hanedanın, belirli ailelerin sahip olduğu ayrıcalıkları bir anda kaldırıp yerine "kim daha iyi yapıyorsa o yapmalı" ilkesini koymak, salt hukuki bir düzenlemenin çok ötesinde bir zihniyet sıçramasıydı. Bunu hem kurumsal düzeyde hem de toplumsal bellekte yerleştirmek kolay değildi ve Mustafa Kemal bunun kolay olmadığını da biliyordu.

Yalnızca kurumlar değil, zihinler

Çağdaşlaşmanın salt kurumsal düzenlemelerle tamamlanamayacağını Atatürk en başından görüyordu. Kurumlar, onu işleten zihinlerle anlam kazanır bu yüzden eğitim reformu, hukuk reformuyla eş zamanlı ilerledi. Dil reformu, toplumun kendi tarihiyle, kendi birikim belleğiyle nasıl bir ilişki kuracağını doğrudan etkiledi. Harf değişikliği kültürel bir kopuş olarak değil, bilgiye erişimi evrenselleştirme hamlesi olarak okunmalıdır.

Kent planlamasından takvim değişikliğine, kıyafet reformundan kadınların siyasi haklara kavuşmasına uzanan geniş bir dönüşüm alanı vardı. Her biri ayrı bir tartışma konusu, her biri o dönemin koşullarında cesur birer tercih. Ve tüm bu adımların ortak paydasında şu yatıyordu: Birey; devletin nesnesi değil, cumhuriyetin öznesidir.

Bunu bugün okumak, hatta söylemek kolay. O günün toplumsal zeminine ve siyasi gerçekliğine yerleştirildiğinde ne anlam taşıdığını düşündükçe atılan adımlar çok daha anlamlı hale geliyor.

Anıtlar değil, ilkeler

Peki Atatürk'ün mirası bugün ne anlama geliyor? Bu soruyu sormak, hem önemli hem de biraz cesaret isteyen bir noktada konumlanıyor. Çünkü Türkiye'de bu miras çoğunlukla törenlerle, anıtlarla, resmi söylemle ifade ediliyor. Bunların yeri var kuşkusuz; kolektif bellek, semboller üzerinden de taşınır. Ama semboller, temsilcisi oldukları fikri yaşatmak zorunda değildir. Bir büstün önünde çiçek bırakmak, o büstün temsil ettiği ilkeleri gündelik hayatta uygulamakla aynı şey değildir.

Sorulması gereken asıl soru şu: Liyakat bugün ne ölçüde işliyor? Fırsat eşitliği gerçekten sağlanabiliyor mu? Eğitim sistemi, çocuğun hangi kaldırımdan kalktığından bağımsız olarak her çocuğa aynı zihinsel imkânı sunabiliyor mu? Hukuk, hangi renk, sınıf ya da kimliği taşırsa taşısın her bireyi aynı güvenceyle koruyor mu?

Bu sorular siyasi değil, cumhuriyetin iç tutarlılığına dair sorulardır. Cevapları rahat değilse, bu rahatsızlığın üstünden geçmek cumhuriyete değil, cumhuriyeti sembolik bir konfor alanına dönüştürme eğilimine hizmet eder.

Yaşayan bir fikir olarak Cumhuriyet

Cumhuriyetin geleceği, onu bir kuruluş belgesi olarak muhafaza etmekle değil, yaşayan ve güçlenmesi gereken bir fikir olarak ele almakla bağlantılıdır. Bu ayrım kritik. Müzelik bir Cumhuriyet tarihsel bir referans noktasına dönüşür; yaşayan bir Cumhuriyet ise her kuşakla yeniden müzakere edilmek zorundadır.

Yeniden müzakere etmek, vazgeçmek değildir. Aksine, bir fikrin gerçekten içselleştirildiğinin göstergesidir. Liyakati tartışmak, fırsat eşitliğindeki açıkları görmek, kurumların işleyişini sorgulamak; bunlar Cumhuriyete ihanet değil, ona saygının ta kendisidir.

Sık sık şunu düşünüyorum: Mustafa Kemal'in kurduğu yapının en büyük dayanağı, tek bir lidere ya da tek bir döneme bağımlı olmamasıydı. Fikir, tasarım gereği devredilebilir olacaktı. Yani Cumhuriyet, belli bir kuşağın taşıması değil, her kuşağın yeniden sahiplenmesi gereken bir projeyi işaret ediyordu.

Bu sahiplenme edilgen değil, etkin bir eylemdir. Sandıkta oy kullanmaktan çok daha geniş bir şey: Kamu kurumlarına güveni yeniden inşa etmek, eğitimde eşitliği savunmak, hukukun üstünlüğünü soyut bir ilke değil gündelik bir talep olarak gündeme taşımak.

Çorak toprakta nehir metaforu

Cumhuriyet için zaman zaman şu benzetme kullanılır: Toprağa can veren coşkun bir nehir. Bence doğru bir metafor. Çünkü nehir, durduğunda nehir olmaktan çıkar. Akar, dönüşür, zaman zaman taşar, zaman zaman kurur ama akan su, donmuş su değildir.

Cumhuriyet de böyle bir şeydir. Statik bir yapı olarak korunmaya çalışıldığında zamanla fosilleşir; dinamik bir fikir olarak işletildiğinde ise her kuşakla yeniden anlam kazanır.

Cumhuriyet 100 yılı geride bıraktı. Bu sürede Türkiye çok şey yaşadı: krizler, kırılmalar, yükselişler, geri çekilmeler. Hiç mükemmel olmadı. Ama Cumhuriyetin fikri, bu kusurların tamamının üzerinde durmaya devam etti; çünkü fikrin kendisi, mükemmel bir geçmişe değil, daha iyi bir geleceğe atıfla kurulmuştu.

Gözümüz gibi saklasak yetmez bunu. En kalıcı yapılar, fiziksel olanlar değildir; zihinde inşa edilenlerdir. Cumhuriyet, tam da böyle bir yapıdır. Yıkılması için değil, yaşatılması için tasarlanmış.

Ve yaşatmak, yalnızca korumak değildir; büyütmek, derinleştirmek, zaman zaman zorlu soruları sormayı göze almaktır. Kazı alanında gördüm ki en sağlam katmanlar, üzerine yenisi eklenerek korunanlar olmuştur. Cumhuriyet için de geçerli bu.

103 yıllık bir fikir, bitmeyen bir yolculuk

Cumhuriyetin 103. yılında da mesele, geçmişten devraldığımız mirası korumanın ötesinde, onu bugünün sorularıyla yeniden düşünmek ve yarının kuşaklarına daha güçlü bir biçimde aktarabilmektir. Çünkü bir nehrin kaynağına duyulan saygı, onun akışını durdurmakla değil, yolunu açık tutmakla anlam kazanır.

Cumhuriyet de ancak özgür düşünceyle, eşitlikle, adaletle ve ortak geleceğe duyulan inançla akmaya devam eder. 103 yıl sonra hâlâ sorumluluğumuz aynı: Cumhuriyeti bir hatıra olarak saklamak değil, yaşayan bir fikir olarak geleceğe taşımak.

Kaynakça:

• sozcu.com.tr