İçeriğe geç

Gönüllü engeller, görünmez engeller: GTA VI ve oyunun iki yüzü

Milyonlarca insan 19 Kasım’da GTA VI’ya adım atarken oyun kültürünün iki yüzüne bakıyoruz: Sığındığımız bu “sihirli çember”, gerçekten herkes için eşit bir alan mı?

İçindekiler
Sanal gerçeklik gözlüğü taşıyan kişi, oyun kumandası tutarak çeşitli oyun öğeleriyle süslenmiş renkli arkaplanda oynuyor.

Satranç, saklambaç, futbol, solitaire ve GTA VI. Bunların hepsine “oyun” deriz ama hepsinde ortak olan tek bir şey bulmaya çalıştığımızda elimiz boş kalır. Birinde rakip yoktur, birinde kazanan, birinde de kural neredeyse yok gibidir. Wittgenstein’a (1953) göre oyunları tek bir tanımla açıklayamayız, onlar daha ziyade bir ailenin üyeleri gibi birbirine benzer: Birinin burnu ötekine, ötekinin gözleri bir başkasına çeker ama hepsini birleştiren tek bir yüz yoktur.

Felsefeci Bernard Suits, 1978'de yazdığı The Grasshopper: Games, Life and Utopia adlı kitabında Wittgenstein’ın açıklamasının “saçmalık” olduğunu söyler ve bence “oyunun” bu zamana kadar yapılmış belki de en zarif tanımını yapar: Oyun oynamak, “gereksiz engelleri aşmaya yönelik gönüllü bir girişimdir.” Düşünsenize golf oynarken topu deliğe elimizle bırakmak çok daha kolaydır, GTA’da ise birkaç hile koduyla bütün silahlara ve sınırsız paraya anında ulaşabiliriz ama yine de çoğumuz görevleri tek tek yapmayı seçer. Çünkü oyunun bütün keyfi, kendi isteğimizle kabul ettiğimiz o gereksiz engellerdedir.

Bu hafta milyonlarca insan tam da böyle gereksiz engelleri aşmak için gün sayıyor. 19 Kasım’da, bir önceki oyunun çıkışından 13 yıl sonra, GTA VI piyasaya çıkıyor ve bu durum iş hayatını bile etkiliyor. İK yazılımı BambooHR’ın verilerine göre ABD’de o güne ait izin talepleri önceki yıllara göre yaklaşık yüzde 13 fazla. Küresel İK platformu Remote’un verileri ise artışın asıl Avrupa’da ve Asya’da olduğunu gösteriyor: İzin talepleri İtalya’da neredeyse ikiye katlanmış; Hindistan, İrlanda, İspanya ve İngiltere de onu izliyor.

Bir de işini şansa bırakmayan şirketler var. Güney Kaliforniyalı otomobil parçası üreticisi Burger Motorsports, çok sayıda çalışanın o gün izin almak istemesi üzerine 19 Kasım’da kapılarını tamamen kapatacağını duyurdu. Şirketin açıklamasına göre çalışanlar oyunla ilgili “ilk keşiflerini tamamlayıp en az bir görevi bitirdiklerinde ve gerçekliğe döndüklerinde” iş normale dönecek. Bir araba parçası üreticisinin, araba çalmak üzerine kurulu bir oyun için kapanması ise bambaşka bir ironi.

Sihirli çemberin içinde ne var?

İlk akla gelen tepki belli: “Bir oyun için mi bunca tantana?” Oyunun zaman kaybı olduğu fikri çoğumuzun içine işlemiş bir klişe. Çocuklar “oyunu bırak da dersine çalış” diye büyüdüler, büyüyorlar. Yetişkin olunca da oyunu, işin ve sorumlulukların arasından çalınan bir zaman gibi gördük. Ama asıl soru şu: Oyun gerçekten zaman kaybı mı ya da oyun insan için ne demek?

Tarihçi Johan Huizinga’ya sorsaydık cevabı net olurdu. 1938'de yazdığı Homo Ludens (Oynayan İnsan) adlı kitabında Huizinga kültürün oyun aracılığıyla doğduğunu ve geliştiğini anlatır. Huizinga’nın en sevdiğim ve belki de en bilinen kavramı ise “sihirli çember”dir: Oyun gündelik hayattan ayrılmış, kendi kuralları olan bir alan yaratır. O alana - çemberin içine - girdiğimizde dışarıdaki dünyanın kuralları geçici olarak askıya alınır.

Peki yaşadığımız dünyanın kurallarında bizi yoran, zorlayan ya da kaçma isteği uyandıran ne ki gerçeği oyunun sihirli çemberinde geçici olarak askıya almaya bu kadar hevesliyiz?  Ryan, Rigby ve Przybylski’nin 2006'da yayımlanan çalışmalarının temel sorusu da aslında tam olarak bu: Oyunlar neden bu kadar çekicidir?

Araştırmacılara göre bu çekiciliğin arkasında, oyunların üç temel psikolojik ihtiyacımızı karşılaması yatıyor:  İlki yetkinlik, bir şeyi başarabildiğimizi ve ilerlediğimizi hissetmek. İkincisi özerklik, kendi seçimlerimizi yapabilmek. Üçüncüsü ilişkisellik, başkalarıyla bağ kurmak. Ve bunlar sadece oyunun değil, hayatın da temel ihtiyaçları. Belki de insanların bir oyun için işlerinden izin almasının asıl sebebi burada saklı. Gündelik hayatta bu üç ihtiyacı karşılamakta zorlanıyor olabilir miyiz? Eğer öyleyse karşılandığı yere gitmemiz şaşırtıcı değil.

Üstelik oyunun sunduğu bu alan, yalnızca bireysel ihtiyaçlarımızı doyurmakla kalmaz; başkalarıyla kurduğumuz o “ilişkisellik” bağı üzerinden toplumsal mesafeleri de kapatabilir. Gündelik hayatta statülerin, unvanların ve geçmiş hikâyelerin gölgesinde kurduğumuz ilişkiler, oyun alanında bambaşka bir zemine taşınır: Burada kimin kim olduğundan çok, aynı hedef için nasıl birlikte hareket ettiği önem kazanır. Sosyal psikolojide temas hipotezi olarak bilinen bu etkiyi dijital dünyada da görmek mümkündür. Paul Adachi ve arkadaşlarının Call of Duty: Black Ops üzerinde yaptığı çalışmada, zombilere karşı Amerikalı bir partnerle yalnızca 12 dakika omuz omuza iş birliği yapan Kanadalı oyuncuların, oyun sonrasında Amerikalılara yönelik önyargılarında belirgin bir azalma gözlemlenir. Hatanın gerçek hayattaki kadar ağır bedelleri olmadığı bu güvenli prova alanı, farklı dünyalardan insanları aynı amaç etrafında eşitlemeyi başarır.

Kapıda bırakamadıklarımız

Tam da bu yüzden oyun, pek çok kişi için gerçekten de özgürleştirici ve iyileştirici bir sığınak. Ancak insanın adım attığı her yer gibi bu evren de tek boyutlu değil. GTA VI’nın çıkışına günler kala, Huizinga’nın “sihirli çember”ine dair kafamda şu soru dolaşıyor: Kuralları geçici olarak askıya almak için girdiğimiz o alana, dışarıdaki dünyanın eşitsizliklerini ve önyargılarını da beraberimizde götürüyor olabilir miyiz?

Çevrim içi oyun dünyasına yakından baktığımızda, bu sorunun yanıtı kendini epey somut biçimde gösteriyor. Oyun kültürünün bir yüzü dayanışma ve ortak heyecan üretirken diğer yüzü özellikle kadınlar ve azınlık grupları için zorlayıcı bir alana dönüşebiliyor. Ayrımcılıkla mücadele kuruluşu ADL’nin araştırmaları oyuncuların %76'sının çevrim içi ortamlarda tacize maruz kaldığını; dinî, etnik veya ulusal kimliğini açık eden kullanıcıların neredeyse her iki oturumdan birinde kimlik temelli hedef alındığını ortaya koyuyor.  Benzer biçimde oyunlardaki karakter temsilleri üzerine yapılan uzun soluklu incelemeler kadın karakterlerin yıllarca ikinci planda kalan ve cinselleştirilmiş kalıplara sıkıştırıldığını ortaya koyuyor. Nitekim GTA serisinin kendisi de şiddet ve kadın temsili eksenindeki bu tartışmaların merkezinde yer alan örneklerden biri. Düşünsenize GTA VI’nın iki ana oynanabilir karakterinden biri olan Lucia Caminos, 29 yıllık GTA serisinin ilk kadın ana karakteri.

Başka bir hafıza: Sinclair ZX Spectrum

Oysa benim oyunla kurduğum ilk bağda bu tablo bambaşka. Oyunun eşitleyici ve özgürleştirici yüzünün en canlı hatırası çocukluğuma uzanıyor. Küçükken annem, tanıdığım en teknoloji meraklısı ve oyunsever kadındı. Kişisel bilgisayar devriminin temel taşlarından biri olan Sinclair ZX Spectrum’u koşa koşa almıştı ve kardeşimle ben uyuduktan sonra sabaha kadar oyun başından kalkmayarak hakkını da sonuna kadar verirdi. Takip eden neredeyse bütün kişisel bilgisayarları da alarak hepsinde gönlümüzce oynamamıza izin verdi. Bizim evimizde oyun merakının cinsiyeti ya da başka bir sınırı yoktu; oyun hepimiz için eşit bir keşif alanıydı.

Annemin Sinclair ZX Spectrum başında sabahladığı o geceler ve çevrim içi oyun odalarındaki dışlayıcı deneyimler, aynı evrenin iki ayrı yüzü sanki. Oyun dünyası da hayatın kendisi gibi ikili bir gerçeklik taşıyor: Bir yanda zihnimize nefes aldıran, yetkinlik ve bağ kurma ihtiyacımızı besleyen, hatta doğru koşullarda önyargıları eritebilen, hepimizi eşitleyen bir alan var. Diğer yanda ise kimilerinin sadece keyif için “gönüllü engeller” seçtiği, kimilerinin ise gerçek hayattaki kimliği yüzünden daha oyuna başlarken görünmez engellerle karşılaştığı bir zemin.

19 Kasım’da milyonlarca insan GTA VI’nın kapısından içeri girerken, asıl mesele oyunu yargılamak değil; o sihirli çemberin içinde kimin engellerinin kendi seçimi olduğunu, kiminkilerin ise dışarıdan taşındığını görebilmek.

Kaynakça:

Huizinga, J. (1995). Homo Ludens: Oyunun Toplumsal İşlevi Üzerine Bir Deneme (Çev. Mehmet Ali Kılıçbay). İstanbul: Ayrıntı Yayınları. (Orijinal eser: 1938).

Suits, B. (1978). The Grasshopper: Games, Life and Utopia. Toronto: University of Toronto Press.

Wittgenstein, L. (1953). Philosophical Investigations (Çev. G. E. M. Anscombe). Oxford: Basil Blackwell. (Türkçesi: Felsefi Soruşturmalar). Oyunların tek bir ortak özle tanımlanamayacağı ve aralarında “aile benzerliği” bulunduğu görüşü.

Adachi, P. J. C., Hodson, G., Willoughby, T., & Zanette, S. (2015). Brothers and sisters in arms: Intergroup cooperation in a violent shooter game can reduce intergroup bias. Psychology of Violence, 5(4), 455–462.

ADL — Anti-Defamation League. (2024). Hate is No Game: Hate and Harassment in Online Games 2023. ADL Center for Technology and Society.

ADL — Anti-Defamation League. (2025). Hate and Harassment Targeted at Players with Religious, Ethnic, and National Game Identities. ADL Center for Technology and Society.

BambooHR. (2026). Gamer’s Day Off: PTO Requests Spike for Grand Theft Auto VI Release. BambooHR Data at Work.

Burger Motorsports. (2026). Resmî Şirket Duyurusu (Haziran 2026).

Lynch, T., Tompkins, J. E., van Driel, I. I., & Fritz, N. (2016). Sexy, strong, and secondary: A content analysis of female characters in video games across 31 years. Journal of Communication, 66(4), 564–584.

Remote. (2026). Wanted: Time Off — GTA VI Launch-Day Leave. Remote Workforce Intel.

Rockstar Games. (2023). Grand Theft Auto VI — Resmî Tanıtım ve Karakter Duyurusu. Rockstar Games.

Ryan, R. M., Rigby, C. S., & Przybylski, A. (2006). The motivational pull of video games: A self-determination theory approach. Motivation and Emotion, 30(4), 344–360.

KROP’ta yayımlanan yazıların tüm fikrî ve hukukî sorumluluğu yazarlara aittir.


Etiketler

Duygu Salman

Yazar

Duygu Salman

Boğaziçi Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi’nde öğretim üyesi; örgütsel davranış, iş etiği ve çeşitlilik-kapsayıcılık yönetimi üzerine ders veriyor. Odağında iş dünyasının ve gündelik hayatın insan tarafı ile kapsayıcılık var. Kapsayıcılığı bireyden kurumsal yapıya uzanan bir ölçekte ele alıyor. Hepsinin altında tek bir ilgi var: İnsan nasıl düşünür, nasıl bir arada var olur, önyargılar nasıl kurulur ve merak onları nasıl çözer? Bu soruların peşinden giderken aynı meseleyi farklı malzemelerle ele alıyor; son dönemde kapsayıcılığı sanatın dili ve sosyal medyanın imkanları ile sınıyor.

Tüm yazıları

Bu makaleyi nasıl buldun?

Paylaş