Dünyanın En Eski Film Festivali 83. Kez Perdelerini Açıyor

Venedik, her yıl aynı soruyu sorar: Sinema nereye gidiyor? Ve her yıl bu soruya verilen yanıt, Lido'nun o nemli havasında bir şekilde şekillenir. Dünyanın en eski film festivali, 83. edisyonuyla bu soruyu yeniden masaya yatırıyor. Yalnızca bir ödül töreni değil bu; bir tür yıllık muhasebe. Sinemanın kendisiyle hesaplaştığı, izleyicinin de dahil edildiği o nadir momentlerden biri.

Seksen üç yıl. Bunu bir an için düşünelim. Evet, festival ikinci dünya savaşının ortasında bile ayakta kalmayı başardı. Hayatta kalmanın ötesinde, çağların değişimine ayak uydurdu; yeni dalga hareketlerine kucak açtı, dijital devrimi sindirdi, streaming'in sinemaları boşalttığı dönemlerde bile Lido'ya koşan insanlara inat etti. Bir festivalin bu kadar uzun soluklu olması tesadüf değil. Venedik, sanat sinemasının pusulası olmayı seçti ve bu seçimden hiç vazgeçmedi.

83 Yıl Neden Hâlâ Önemli?

Şöyle soralım: Cannes kadar glamurlu, Sundance kadar bağımsız ruhlu, Berlin kadar siyasi değil mi Venedik? Aslında Venedik'in gücü tam da bu net kategorilere sığmamasından geliyor. Bir yanda büyük stüdyo yapımları, öte yanda deneysel filmler; bir yanda Hollywood'un gösterişi, diğer yanda Asya sinemasının sessiz derinliği. Bu çelişkili enerji, festivalin kendine has kimliğini oluşturuyor.

Altın Aslan ödülünün tarihine baktığınızda bir şeyi fark ediyorsunuz: bu ödülü kazanan filmler çoğunlukla sinemanın bir sonraki dönemini işaret eden yapıtlar. Yani Venedik, trendi takip etmiyor; onu öngörüyor ya da en azından öngörmeye çalışıyor. Bu yıl da aynı iddia söz konusu. 21 film, Altın Aslan için birbiriyle yarışıyor. Bu sayı ne çok büyük ne de çok küçük; dikkatle seçilmiş, tartılmış bir program.

Açılış Filmi: Bir Provokasyon mu, Bir Tercih mi?

"Ink." Açılış filmi bu. Konu ise Rupert Murdoch'ın yükselişi. Küresel medyayı şekillendiren, onlarca yıl boyunca milyonlarca insanın neyi okuyup neyi izleyeceğine dolaylı yoldan karar veren bir figürün hikâyesi. Bu seçim, masum bir açılış tercihi değil. Festival yönetiminin bir mesaj verdiği çok açık: sinema, iktidarı sorgulamaktan çekinmiyor.

Düşünün, açılış filmi neredeyse her zaman festivalin o yılki ruhunu özetler. Bir çeşit niyet beyanı gibi. "Ink"in seçilmesi, Venedik'in yalnızca estetik kaygılarla değil, içinde yaşadığımız dünyanın meselesiyle de ilgilendiğini söylüyor. Murdoch gibi tartışmalı bir ismin beyazperdeye taşınması ise başlı başına bir sinyal. Kim anlattığı, nasıl anlattığı, hangi perspektiften yaklaştığı... Bunların hepsi festivalin başladığı andan itibaren tartışma gündemine girecek.

Bunu kaçırmayın, cidden. Sadece filmi değil, bu seçimin etrafındaki tartışmayı. Bazen bir filmin açtığı sohbet, filmin kendisinden daha öğretici olur.

Yarışma Programı: Sanat Sinemasına Ne Söylüyor?

21 film. Bu filmler Altın Aslan için yarışırken aslında başka bir şey de yapıyor: sanat sinemasının bugün ne hale geldiğini, kimin sesinin duyulduğunu, hangi hikayelerin uluslararası bir platforma taşınmayı hak ettiğini tartışıyor.

Son yıllarda festivallerin yarışma programlarında dikkat çekici bir dönüşüm var. Yönetmenin "usta" olması artık yeterli değil. Programlar giderek daha çeşitli coğrafyalardan, daha az tanınan isimlerden, daha cesur tematik seçimlerden beslenmeye başladı. Venedik bu anlamda hem geleneksel hem de dönüşüme açık bir festival olmayı sürdürüyor.

Yarışma dışı bölümler, paralel programlar ve özel gösterimler de unutulmamalı. Venedik'te ödül almak kadar, Venedik'te gösterilmek de bir anlam taşıyor. Bir film bu şehirde perdede yer bulduğunda, dünya dağıtım ağlarına açılan kapıyı da aralıyor. Yani burada her şey birbiriyle bağlantılı; estetik, ekonomi ve prestij iç içe.

Uluslararası Yıldızlar, Kırmızı Halı ve Perdenin Arkasındaki Asıl Soru

Venedik denince akla gelen görüntüler var: gondollar, su yansımaları, kırmızı halıda dalgalanan elbiseler, flaşların yarattığı o mistik ışık. Bir Hollywood stüdyo yapımının tanıtımı için Venedik'i seçmesi artık neredeyse bir gelenek. Uluslararası yıldızlar büyük prodüksiyonlarıyla Lido'ya iniyor, fotoğraf çektiriyor, röportaj veriyor, şehri bir vitrine dönüştürüyor.

Bu görsel şölen, gerçek Venedik'i gölgede bırakır mı? Bazen bırakıyor gibi görünüyor. Ama tam da orada, o kırmızı halıların gölgesinde, küçük sinema salonlarında başka bir Venedik yaşıyor. İzleyicisini henüz bulmamış filmler, adları yeni çıkmaya başlayan yönetmenler, o ekranların karşısında oturup not alan programcılar ve eleştirmenler. Sanat sineması için Venedik'in asıl değeri işte bu ikinci katmanda gizli.

İşte böyle oluyor bu: Büyük parıltı, küçük ama önemli sesi bastırabilir. Ama Venedik, bu dengeyi tutturmayı hâlâ başarıyor gibi görünüyor. En azından şimdilik.

Türk Sineması Burada Nerede Duruyor?

Bu noktada sormadan geçemiyorum. Venedik'te Türk sinemasının yeri nerede? Bu soruyu kendinize sormak istiyorsanız, cevap biraz buruk çıkacak.

Türk sineması son yıllarda nitelik açısından ciddi bir olgunlaşma süreci yaşıyor. Uluslararası festivallerden ödüller geliyor, genç yönetmenler dikkat çekiyor, bağımsız yapımlar ivme kazanıyor. Ama Venedik yarışmasında, ana programda yer bulmak başka bir şey. Henüz o platforma taşınamayan, ya da çok nadir taşınabilen bir coğrafya olduğumuz gerçeği ortada.

Bunun tek bir nedeni yok. Üretim altyapısı, uluslararası satış ağları, dağıtım politikaları, hatta hikaye seçimlerindeki cesaret meselesi... Hepsi birden devreye giriyor. Türk sineması bu festivale çoğunlukla gözlemci sıfatıyla katılıyor. Akreditasyon çıkaran gazeteciler, program takip eden yapımcılar, ilham arayanlar. Bunlar değersiz değil, aksine çok kıymetli bir birikim. Ama "gözlemci" konumundan "yarışmacı" konumuna geçiş, hâlâ bir özlem olmaya devam ediyor.

Bu özlem üretken olabilir mi? Olabilir. Eğer o Lido salonlarında izlenenler, yurda dönerken sadece not defterinde değil, bir sonraki senaryo kaydında da yer bulursa. Venedik'e bakmak yetmez; Venedik'e giden yolu anlamak gerekiyor.

Sinemanın Vicdanı Olmak: Hâlâ Mümkün mü?

Geri dönelim asıl soruya. Venedik, sinemanın vicdanı olmaya devam edebiliyor mu?

Vicdan kelimesi büyük. Ama festivalin bu kadar uzun süre ayakta kalmasının arkasında tam da bu iddia var. Yalnızca popüler olanı değil, doğru olanı seçmek. Yalnızca satılanı değil, söylenmesi gerekeni ekrana taşımak. "Ink"in açılış filmi seçilmesi, medya iktidarının sorgulanması... Bunlar tesadüf değil.

Aynı zamanda bir gerilim var. Venedik ne kadar büyüyorsa, o kadar çok ticari baskıyla yüzleşmek zorunda kalıyor. Stüdyoların Oscar stratejileri Venedik'i bir basamak olarak kullanmaya başladıkça, festival kimliğini koruyabilmek giderek daha dikkatli bir denge gerektiriyor.

Sanatın en güzeli burada tam da bu gerilimde ortaya çıkıyor. İki güç arasında kalmak, ama yine de bir ses sahibi olmak. Venedik, o sesi tamamen kaybetmediği sürece, 83 yıl değil 183 yıl da devam edebilir.

Peki siz ne düşünüyorsunuz? Büyük festivaller hâlâ sinemanın rotasını çizebilir mi, yoksa artık yalnızca onu kutluyor mu?