Dünyanın Dört Bir Yanından Varlığıyla Şaşırtan Yasalar

Bir ülkenin yasalarına bakmak, o ülkenin tarihine bakmaktan farklı değildir. Kimi kanun, yüzyıllık bir paniği dondurmuş hâlde durur; kimi düzenleme, unutulmuş bir skandalın izini taşır. Hukuk metinleri aslında birer arkeolojik katmandır; kazıdıkça toplumun kaygıları, alışkanlıkları ve kimi zaman da garip bir özgünlüğü çıkar ortaya. Bu yüzden yalnızca "tuhaf" diyip geçmek yeterli değil. Asıl soru şu: Bu yasalar neden yazıldı ve neden hâlâ orada duruyor?

Avrupa'nın Gizemli Kalıntıları

İngiltere'de Londra sokaklarında zırhlı araç sürmek yasal olarak kısıtlı değil, ama tarihsel kayıtlarda köklü birtakım yasaklar bugüne kadar hiç kaldırılmamış. Daha çarpıcı olan İskoçya örneği: Birinin kapınızı çalıp tuvalete gitme talebinde bulunması durumunda reddedememek, gerçek bir toplumsal normu hukuka dönüştürmenin ilginç biçimidir. Absürt görünebilir; ancak bu düzenlemenin arkasında kırsal İskoçya'nın sert iklim koşullarında şekillenmiş bir yardımlaşma kültürü var.

Fransa'da ise çok daha spesifik bir örnek öne çıkıyor. Domuz yavrusuna "Napolyon" adını vermek yasaklanmış. Dönemin siyasi hassasiyetleri göz önünde bulundurulduğunda bu yasak, hükümdarın itibarını korumaya yönelik son derece rasyonel bir refleks olarak okunabilir. Gülünç mü? Belki. Ama söz konusu kanun, Fransa'nın monarşi ve imparatorluk dönemleri arasındaki o gergin geçiş sürecinin bir yansıması.

Portekiz'de de benzer bir durum söz konusu: Kumsalda ölmek yasak. Bu cümle ilk bakışta mantıksız geliyor; ancak bu düzenlemenin, turizm altyapısının oldukça sınırlı olduğu bir dönemde plajlarda yaşanan vakalar nedeniyle çıkarıldığı düşünülüyor. Bürokratik bir çaresizliğin ürünü olabilir; yine de hukuk metinlerinden hiç silinmemiş.

Asya'nın Farklı Mantığı

Asya'daki bazı yasalar ise Batılı bakış açısıyla değerlendirildiğinde daha da şaşırtıcı bir görünüm kazanıyor. Singapur, bu konuda en çok atıfta bulunulan ülkelerden biri. Sakız çiğnemek uzun yıllar boyunca yasaklıydı ve bu yasak keyfi bir karizmadan değil, metro sisteminin kapı mekanizmalarına zarar veren sakız artıklarından doğan somut bir sorundan kaynaklanıyordu. Devletin pragmatik müdahaleci anlayışını mükemmel biçimde özetleyen bu örnek, Singapur'un "işleyen devlet" felsefesinin küçük ama sembolik bir yansıması.

Japonya'da obeziteyle mücadele kapsamında çıkarılan "metabo yasası", çalışanların ve işverenlerin bel ölçüsünü takip etmesini zorunlu kılıyordu. Kültürel bağlamda değerlendirildiğinde bu düzenleme, kolektif sorumluluk anlayışının bireysel beden üzerine yansıması olarak okunabilir. Devletin sağlık sistemine yük bindirme kaygısıyla birleşen bu yaklaşım, Batı'nın bireysel özgürlük ekseninden bakıldığında son derece müdahaleci görünebilir. Ama Japonya'nın iş yeri kültürü ve toplumsal uyum anlayışı hesaba katıldığında tablo çok daha anlaşılır hâle gelir.

Amerika'nın Eyalet Labirenti

Amerika Birleşik Devletleri'nde durum çok daha karmaşık bir hal alıyor. Federal yapı, her eyaleti kendi hukuk evreninde yaşatıyor ve bu da tarihsel kalıntıların silinmesini zorlaştırıyor. Alabama'da körü körüne gözleri bağlı araç sürmek yasak; bu cümleyi okuyunca "zaten kim yapar ki?" diye sormak kaçınılmaz. Ama bu tür düzenlemelerin varlığı, büyük olasılıkla spesifik bir olayın ardından aceleyle çıkarılmış ve sonra unutulmuş kanunların nasıl biriktiğini gösteriyor.

Florida'da bağlı olduğun aslanla bisiklete binmek yasak. Yine ilk bakışta gülünç, ama eyaletin vahşi hayvan ticaretinde uzun yıllar boyunca yaşanan kaotik süreç düşünüldüğünde bu yasağın gerçek bir arka planı olduğu anlaşılıyor. Tennessee'de süpermarketlerde alkol satışını düzenleyen katmanlı kurallar hâlâ yürürlükte; bunlar Yasak Dönemi'nin (Prohibition) bıraktığı derin izlerin uzantısı.

Bu yasaların önemli bir kısmı güncellenmek yerine yalnızca "uygulanmıyor" statüsüne çekiliyor. Yani teknik olarak var, pratikte yok.

Neden Kaldırılmıyor?

İşte asıl mesele burada. Yasaların yürürlükte kalmasının birkaç temel nedeni var:

• Siyasi irade eksikliği: Kimse bunları kaldırmak için vakit harcamak istemez; başka öncelikler her zaman öne geçer.

• Sembolik ağırlık: Bazı yasalar, toplumsal bir konsensüsün ya da tarihin somut işareti olarak görülür; kaldırmak o işareti silmek gibi hissettirdiği için tartışmalı hale gelir.

• Pratik zararsızlık: Yürürlükte olduğu hâlde hiç uygulanmayan bir kanun, yasama gündeminde yer almaz.

Ayrıca şunu da eklemek gerekir: Hukuk sistemleri, kendi iç ağırlıkları nedeniyle yavaş hareket eder. Her yasa değişikliği bir komisyon, bir oylama, kimi zaman da bir referandum gerektirir. Bu bürokratik yük, işlevini yitirmiş düzenlemelerin varlığını sürdürmesinin belki de en makul açıklaması.

Bir toplumun hukuku, o toplumun aynasıdır. Ama bu ayna bazen çarpık, bazen yılların tozuyla kaplanmış olur. Dünyanın dört bir yanındaki bu yasalar yalnızca birer anekdot değil; aynı zamanda her ülkenin hangi anlarda ne kadar korktuğunun, ne kadar gülünç bir çözüme başvurduğunun ya da hangi değere ne kadar önem verdiğinin kayıtları. Kanun metinleri okunmayı bekleyen tarih sayfalarıdır; sadece biraz farklı bir dille yazılmışlardır.