"Ben burada çalışmıyorum ama bu benim de şirketim"
Aile şirketlerinde nesil geçişi, üçüncü kuşakta yönetim, sahiplik ve beklentileri yeniden şekillendiriyor. Peki, kurucunun tek kişi için kurduğu düzen çok sayıda hissedara miras kaldığında ne değişiyor?
İçindekiler

Sahne, birçok aile şirketinde farklı yüzlerle tekrarlanır. Genel kurul toplantısında herkes konuşurken ortaklardan biri susuyordu. Şirketin yüzde on ikisi onundu; babasından kalmıştı, babasına da dedesinden. Ama şirkette hiç çalışmamıştı. Akademisyen olmuştu, başka bir şehirde yaşıyordu ve yılda bir kez bu masaya oturuyordu.
Kuzeni ise yirmi yıldır her sabah yedide fabrikadaydı. Genel müdürdü, şirketi büyütmüştü ve bu yıl yeni tesis için kârın tamamını yatırıma ayırmak istiyordu. "Bu yıl temettü yok." dedi.
O an ikisi de aynı şeyi düşündü ve ikisi de söylemedi. Biri "Ben çalışıyorum, o payını alıyor." diye düşündü. Öteki "Ben burada çalışmıyorum ama bu benim de şirketim." diye. İkisi de haklıydı. Sorunun cevabı da ikisinin karakterinde değil, dedelerinin hiç sormak zorunda kalmadığı bir soruda saklıydı.
Dede bir kişiydi
Bir aile şirketinin üçüncü neslini anlamak için muhasebeye değil, aritmetiğe bakmak yeterli.
Kurucu tek kişidir. Şirketin tamamı onundur, bütün kararlar onundur, bütün kavgalar da onunla yapılır ve onunla biter. Hissedar, yönetici, hakem ve baba: Dört rol tek bedende durur ve kimse bunu tuhaf bulmaz. Birinci nesilde bu bir kusur değil, işin doğasıdır.
İkinci nesilde hisse üçe bölünür. Ama üç kardeş aynı evde büyümüş, aynı sofrada azarlanmış, birbirine hâlâ "abi" diyen insanlardır. Aralarında doğal bir sıra vardır; anne hayattaysa bir de hakem. Çoğu kardeş ortaklığı yazılı kural olmadan yıllarca yürür çünkü kuralların yerini ortak bir çocukluk tutar.
Üçüncü nesilde pay sekiz on kişiye dağılır. Bunlar kuzendir; aynı soyadını taşırlar, aynı dedenin fotoğrafı duvarlarında asılıdır ama aynı çocukluğu paylaşmamışlardır. Biri Londra'da büyümüştür, biri fabrikanın yanındaki lojmanda. Biri her sabah şirkete gelir, biri yılda bir genel kurula. Ortak çocukluk yoktur; hakem de yoktur çünkü hakem olabilecek nesil artık masanın kendisidir.
Aile şirketi araştırmacıları bu üç aşamaya tek sahip, kardeş ortaklığı ve kuzen konsorsiyumu adını veriyor. Adlar önemli değil; önemli olan şu: Dede, bir kişi için kurduğu düzeni on kişiye miras bırakmıştır. Sorun torunlarda değil, düzende başlar.
Konuşulmayan üç soru
Kurucunun hiç sormak zorunda kalmadığı, torunların ise ilk kez sormak zorunda kaldığı üç soru vardır.
Kim karar verir?
Kurucu için anlamsız bir sorudur çünkü kararı o verir. Kuzenler için en zor soru budur çünkü cevabı hisse oranında saklı değildir. Yüzde on iki hisse; genel kurulda soru sorma ve bilgi alma hakkı verir ama şirketin her kararına müdahale etme yetkisi tanımaz ama o kişiyi, şirketin geleceği hakkında meşru soruları olan bir ortak olmaktan da çıkarmaz. İyi bir hissedar olmak için iyi bir yönetici olmak gerekmez. İyi bir yönetici olmak için de aile üyesi olmak gerekmez. Bu iki cümleyi aynı anda kabul edebilen aileler, sahiplik ile yönetimi birbirinden ayırabilen ailelerdir. Kabul edemeyenler ise her genel kurulu bir liyakat sınavına çevirir.
Kim ne alır?
Kurucu kârı yatırıma ayırdığında kimseye hesap vermez çünkü kendi parasıdır. Üçüncü nesilde aynı karar, şirkette çalışmayan kuzenin tek gelir kalemini sıfırlamak anlamına gelebilir. Genel müdür kuzen maaşını alır, primini alır, makam aracına biner; çalışmayan kuzen yalnızca temettü alır. Temettü yoksa ortaklığı kâğıt üzerinde kalır. Eve döndüğünde eşi sorar: "Sen de ortaksın, neden hiçbir şey almıyorsun?" Bu soruya verecek cevabı yoktur çünkü genel kurulda kendisine de cevap verilmemiştir. "Yatırım mı, temettü mü?" tartışması bu yüzden finansal bir tartışma değildir; "Senin emeğin mi, benim payım mı?" tartışmasıdır ve bu adla çağrılmadığı sürece çözülmez.
Kim çıkabilir?
Geçen yazıda bir sanayicinin şirketini satarken ne kaybettiğini konuşmuştuk. Aile şirketinde hissesini satmak isteyen kuzen aynı şeyi kaybeder, üstelik bayram sofrasını da. Çünkü çoğu aile şirketinde çıkış kapısı yoktur: Hisse kime satılacak, hangi fiyattan, kim değerleyecek? Bu soruların cevabı yoksa şirketten ayrılmak isteyen hissedar, aileden de ayrılmak zorunda kalır. Birçok aile kavgası aslında bir çıkış kapısı arayışıdır, kapı olmadığında ise duvar yumruklanır.
Aile anayasası denen belge tam burada devreye girer ve çoğu zaman yanlış anlaşılır. Kurallar listesi sanılır. Değildir. Aile anayasası, bu üç sorunun kavga çıkmadan önce konuşulabildiği odadır. Kurallar odanın içinde yazılır, oda yoksa kurallar da yazılamaz. Odada konuşulanların sonrasında hissedar sözleşmesine ve şirketin yönetim yapısına geçmesi gerekir yoksa anayasa, güzel bir niyet mektubu olarak kalır.
Yüzde on üçün hikâyesi
Burada çoğu okuyucunun aklına bir rakam gelir: Aile şirketlerinin yalnızca yüzde on üçü üçüncü nesle ulaşırmış. Konferanslarda, kitaplarda, danışman sunumlarında kırk yıldır dolaşan bu rakamın hikâyesi pek anlatılmaz.
Rakam, John Ward adlı bir araştırmacının 1980'lerde yaptığı çalışmadan geliyor: Illinois'daki iki yüz imalat şirketinin 1924'ten 1984'e uzanan hikâyesi izlenmiş. Altmış yılın sonunda şirketlerin yüzde yirmisi aynı adla, bağımsız olarak ayaktaymış; yüzde on üçü ise hâlâ aynı ailenin elindeymiş. Aradaki fark önemli: Satılan, el değiştiren ya da başka bir yapıya dönüşen şirket o ailenin başarısızlığı sayılmaz. Şirketini iyi bir fiyata satıp paylarını adil bölüşen ve bugün başka işler kuran bir aile, o tabloda yine de "devam etmedi" hanesinde duruyor. Üstelik tek bir eyaletteki, belirli bir döneme ait iki yüz şirketten bütün aile şirketlerinin kaderi çıkarılamaz. Ward'ın kendisi de bunu yazmış ama o cümle sunumlara girmemiş.
Her dilde bir versiyonu olan atasözü bu rakamla birleşince kehanete dönüşmüş. Biz "Baba kazanır, oğul yer, torun dilenir." deriz; İngilizler üç nesilde gömlek kolundan gömlek koluna dönmekten söz eder. İnsanlık kuşaklar boyu aynı şeyden korkmuş. Korkunun kendisi gerçek ama istatistiği değil.
Bu ayrım önemli çünkü kehanet, aileleri konuşmaktan alıkoyar. "Nasılsa üçüncü nesilde dağılır." diye düşünen bir aile, dağılmamak için gereken konuşmayı yapmaz. Oysa aile şirketinin elinde hiçbir profesyonel yönetilen şirketin satın alamayacağı bir şey vardır: yüz yıllık sabır. Çeyrek dönem baskısı olmadan bir fabrikayı torunları için kuran insanların sabrı. Bu sabır yalnızca soruları konuşabilen ailelerde işe yarar; konuşamayanlarda aynı sabır, ertelemenin öteki adı olur.
Sandalye kime kalır
Genel kuruldaki iki kuzene dönelim. İkisinin sorunu kişisel değildi, ikisi de dedelerinin hiç sormadığı sorulara ilk kez cevap vermek zorunda kalan insanlardı. Karakter tasarlanamaz ama yapı tasarlanabilir, umut buradadır.
Üçüncü neslin pek konuşulmayan bir avantajı da var. Önceki kuşakların doğal saydığı uygulamalara ilk kez dışarıdan bakabilen nesil çoğu zaman onlardır. Bu, geçmişi reddetmek değildir; dedenin kurduğu değerleri yeni bir düzen içinde korumanın yoludur. Birçok ailede ilk yazılı temettü politikası, ilk aile anayasası ve ilk bağımsız yönetim kurulu üyesi bu dönemde gelir. Dağıttığı söylenen nesil, bazen konuşmaya başlayan nesildir.
İyi geçiş yapmış aile şirketlerinin sessiz bir işareti var: Genel kurulda kimse "Ben çalışıyorum, o alıyor." diye düşünmek zorunda kalmaz çünkü cevap yıllar önce birlikte verilmiştir. Temettü politikası yazılıdır, aileden yönetici olmanın şartları bellidir, çıkmak isteyene kapı gösterilmiştir. Toplantılar kısa sürer. Kavga olmadığından deği,l kavganın adresi belli olduğundan.
Kurucunun bırakabileceği en değerli miraslardan biri, kendisi olmadan da karar alınabilecek bir düzendir: fabrikanın kime ait olduğu, kimin yöneteceği ve kimin çıkabileceği sorularının cevabı. Sonraki nesillere düşen de o düzeni olduğu gibi korumak değil, değişen ihtiyaçlara göre birlikte yeniden yazmaktır.
Çünkü aile şirketinde imza günü yoktur, pazarlık bitmez. İyi kurulmuş bir aile ortaklığının en güzel tarafı da budur: Zor soruların cevabı belli olduğunda, bayram sofrası yeniden yalnızca bayram sofrası olur.
Not: Yazının başındaki genel kurul sahnesi temsilidir; yıllar içinde farklı ailelerde gördüğüm anların birleşimidir, belirli bir aileyi veya şirketi anlatmaz.
Yazıda sözü edilen çalışma: John L. Ward, Keeping the Family Business Healthy (1987); eleştirel okuması için Josh Baron ve Rob Lachenauer, Harvard Business Review (Temmuz 2021).
Bu yazı yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Yazar, olası çıkar çatışmalarını ilgili gizlilik yükümlülükleri çerçevesinde açıklar.
KROP’ta yayımlanan yazıların tüm fikrî ve hukukî sorumluluğu yazarlara aittir.

Erhan Civelek, 26 yılı aşkın deneyime sahip strateji ve birleşme-satın alma (M&A) danışmanıdır. 14 yıldır bağımsız danışman olarak Türkiye, Körfez ve Avrupa arasında sınır ötesi satın alma ve ortaklık süreçlerini yönetiyor. Uluslararası bir ortak girişimin yönetim kurulunda bağımsız üyelik yaptı. YouTube’daki How Deals Work kanalında büyük anlaşmaların perde arkasını inceliyor. KROP’ta şirketlerin, yatırımcıların ve ortakların kararlarını deneyimleriyle yorumluyor.
Bu makaleyi nasıl buldun?



