Antalya'da 85 Lider, Bir Zirve: COP31'in Gerçek Sınavı Nerede?

Bir ülkenin küresel iklim müzakerelerinin merkezine oturması salt lojistik bir tercih değildir; güçlü bir siyasi mesajdır ve bu mesajın bedeli vardır. Türkiye, 9-20 Kasım tarihleri arasında Antalya'da düzenlenecek COP31 iklim zirvesine ev sahipliği yaparak bu mesajı vermek istiyor. Çevre ve Şehircilik Bakanı Murat Kurum'un açıklamasına göre bugüne kadar 85 dünya lideri katılım bildirmiş durumda, beklenen ziyaretçi sayısı ise bir milyonu aşıyor. İçişleri Bakanı Mustafa Çiftçi güvenlik boyutunu netleştirdi: 26 bin personel görev yapacak. Rakamlar etkileyici. Ama rakamların ardında ne yatıyor, asıl soru oradadır.

Tesadüf Değil, Hesaplı Bir Tercih

COP31'in Türkiye'de toplanması kimseyi şaşırtmamalı. BM iklim sürecinde ev sahipliği kararları yıllarca öncesinden müzakere edilir; diplomatik pazarlık ve bölgesel temsil dengelerinin birikimi bu kararları şekillendirir. Türkiye'nin bu zirveyi kazanması, Ankara'nın hem bölgesel hem küresel arenada daha görünür bir konuma yerleşme çabasının somut bir çıktısıdır.

Çünkü Türkiye, uzun yıllar boyunca iklim müzakerelerinde görece edilgen bir tutum sergiledi. Paris Anlaşması'nı ancak 2021'de onaylayan ülkeler arasında yer alması bu mesafeyi açıkça ortaya koyar. O gecikme yalnızca bürokratik bir yavaşlıktan kaynaklanmıyordu; iklim taahhütlerinin ekonomik kalkınma gündemleriyle nasıl uzlaştırılacağına ilişkin derin bir isteksizliği de yansıtıyordu. Bu bağlamda değerlendirildiğinde, COP31 ev sahipliği bir politika dönüşümünün değil, stratejik bir yeniden konumlanmanın habercisi olarak okunabilir.

Bölgesel denge açısından bakıldığında Türkiye, Orta Doğu, Akdeniz ve Orta Asya arasındaki köprü ülke pozisyonunu diplomatik sermayeye çevirmek istiyor ve iklim zirvesi bu dönüşümün belki en görünür halkasıdır. Antalya'nın seçilmesi de sembolik bir anlam taşıyor: turizm ile çevre arasında kronik bir gerilim yaşayan bu kıyı şehri, iklim tartışmalarının tam merkezine yerleşiyor.

85 Lider: Sayı mı Ağırlık mı?

85 lider katılımı herhangi bir uluslararası zirve için kayda değer bir rakamdır. Ancak uluslararası konferans diplomasisinde katılımcı sayısının tek başına anlam taşımadığını hatırlatmak gerekir. COP süreçlerinin tarihine bakıldığında, kalabalık ve görkemli zirvelerin her zaman bağlayıcı kararlarla sonuçlanmadığı görülür. Paris'te de, Glasgow'da da, Bakü'de de masa kalabalıktı; ama taahhütlerin uygulamaya yansıması tartışmalı kalmaya devam etti.

Asıl mesele şudur: Bu 85 lider müzakere masasında ne kadar inisiyatif alacak? Karbondan arındırma takvimlerinde somut adımlar atmaya ne ölçüde hazır? Özellikle fosil yakıt bağımlılığını henüz aşamamış gelişmekte olan ekonomiler ile yüksek emisyon tarihi olan sanayileşmiş ülkeler arasındaki finansman gerilimi, geçmiş COP toplantılarında olduğu gibi bu zirvede de kırılgan bir denge noktası olmayı sürdürecektir.

Katılımın niceliği niteliğin garantisi değildir. Üstelik bu sorunu görmezden gelmek imkansızdır; çünkü COP mekanizması tam da bu çelişki üzerinde işler: Geniş katılım meşruiyet sağlar, ama müzakere dinamikleri çoğunlukla küçük ülke gruplarının etkisini marjinalleştirir.

Bir Milyon Ziyaretçi, 26 Bin Personel

COP zirvelerinin salt diplomatik etkinlikler olmadığı, dev birer lojistik ve güvenlik operasyonuna dönüştüğü son yıllardaki örneklerle açıkça ortadadır. Antalya da bu kalıbın dışında değil. Bakan Kurum'un duyurduğu bir milyonu aşan ziyaretçi beklentisi ve 26 bin güvenlik personeli rakamı, organizasyonun boyutunu somutlaştırıyor.

Bu ölçekte bir organizasyon ciddi bir kapasite gerektiriyor: konaklama, ulaşım, akreditasyon, çeviri hizmetleri, sivil toplum katılım alanları ve bunların tamamının koordinasyonu. Turizm altyapısı açısından Antalya güçlü bir seçimdir; ancak bu altyapının iklim zirvesinin kendine özgü gereksinimlerine ne ölçüde uyarlandığı sorusu, organizasyon başarısını belirleyen temel etken olacaktır.

Güvenlik boyutuna ayrıca dikkat etmek gerekiyor. 26 bin personel yalnızca bir ihtiyat tedbiri değil; aynı zamanda zirvenin çevresinde oluşacak sivil toplum eylemlerine, iklim aktivistlerinin gösterilerine ve muhalif seslere nasıl yaklaşılacağı sorusunu da gündeme taşıyor. Geçmiş COP toplantılarında sivil toplumun erişim koşulları siyasi bir gerilim kaynağı olmuştu. Türkiye'nin bu konudaki tutumu, organizasyonun yakından izleneceği alanların başında gelecektir.

Sicil Sorunu: Ev Sahibinin Kimliği

Türkiye'nin COP31'e ev sahipliği yapmasının uluslararası alanda olumlu bir sinyal olarak karşılanması anlaşılırdır. Ama bu tablonun gölgesinde kalan bir gerilim var ve üstünden geçilemez.

Türkiye, yenilenebilir enerji yatırımlarında kayda değer adımlar atmış bir ülkedir; güneş ve rüzgar kapasitesindeki artış göz ardı edilemez. Öte yandan kömür santrallerinin hâlâ işletilmesi, enerji yoğun sektörlerdeki dönüşümün yavaş seyretmesi ve iklim mevzuatının yetersizliği, ev sahibinin kendi siciliyle çelişki yaratan unsurlardır. Bu çelişki COP31 sürecinde uluslararası gözlemciler, sivil toplum kuruluşları ve basın tarafından defalarca dile getirilecektir.

Gözlemlerimiz gösteriyor ki böyle bir gerilim, ev sahipliğinin sağladığı prestiji doğrudan etkiler. Çünkü COP sürecinde ev sahibi ülke yalnızca bir organizatör değil, aynı zamanda bir model ve referans noktası olarak değerlendirilir. Türkiye'nin bu referans noktasındaki konumlanması, diplomatik kazanımların ne kadar kalıcı olacağını belirleyecektir.

COP süreçlerinin tarihine bakıldığında kurumsal hafızanın yitirildiği her noktada benzer hataların tekrar edildiği görülür: güçlü sözler verilmiş, yetersiz mekanizmalar kurulmuş, izleme sistemleri zayıf bırakılmıştır. Türkiye'nin hem ev sahibi hem de taraf sıfatını taşıdığı bu zirvede bu kısır döngüyü kırmak için ne gibi düzenlemelerin hayata geçirileceği, kamuoyunun takip etmesi gereken temel başlıktır.

Bağlayıcılık ve İzlenebilirlik: Asıl Turnusol Testi

COP mekanizmasının yapısal sınırlılıkları akademisyenler ve politika analistleri arasında uzun süredir tartışılıyor. BM iklim müzakereleri uzlaşıya dayalı karar alma süreçleriyle ilerler; bu, her zaman en güçlü taahhüdü değil, en geniş kabul gören taahhüdü ürettiği anlamına gelir. Antalya'dan çıkacak kararların da bu yapısal kısıt içinde şekilleneceğini öngörmek gerçekçi bir beklentidir.

Bununla birlikte her COP zirvesinin kendi bağlamında okunması gerekir. Antalya toplantısı, 1,5 derece sınırına ilişkin bilimsel raporların giderek daha kaygı verici bir tablo çizdiği, uyum finansmanı tartışmalarının yeniden alevlendiği ve enerji dönüşümünde hem hızlanma hem de geri adım sinyallerinin eş zamanlı gözlemlendiği bir konjonktürde gerçekleşiyor. Bu tablo, zirveden çıkacak kararları önceki dönemlerden ayırt edecek mi, yoksa benzer bir beklenti-hayal kırıklığı döngüsü mü yaşanacak?

Burada kaçırdığımız kritik nokta şudur: Değerlendirme kriterleri aslında bellidir. Taahhütler somut ve ölçülebilir mi? Finansman mekanizmaları işlevsel mi? Ulusal katkı belgelerinde önceki dönemlerle kıyaslandığında gerçek bir ilerleme var mı? Ve en önemlisi, bu taahhütlerin hayata geçirilip geçirilmediğini denetleyecek bağımsız bir izleme yapısı inşa edilebilecek mi?

Antalya'da toplanacak 85 lider, bir milyonu aşan ziyaretçi ve 26 bin güvenlik personeli, organizasyonun ölçeğini tartışmasız ortaya koyuyor. Türkiye'nin küresel iklim diplomasisinin merkezine bu biçimde yerleşmesi, son yıllardaki dış politika konumlanmasıyla da tutarlı bir adım.

Ama asıl değerlendirme, zirvenin kapıları kapandıktan sonra başlayacak. Salon dolusu lider görüntüsünün ötesinde somut ve izlenebilir taahhütler müzakere masasından çıkabilecek mi? Türkiye, ev sahibi sıfatını kendi iklim politikasındaki açıkları kapatmak için bir fırsata dönüştürebilecek mi? Yoksa bu zirve de katılım rakamlarıyla mı anılacak, uygulamayla değil mi?

Sonuç itibariyle bu soruları sormak karamsarlık değil; COP süreçlerini ciddiye almanın tam da kendisidir.