Adalet Talebi Ortaklaşıyor, Siyasi Sistem Neden Duymuyor?

Türkiye'de siyasi kutuplaşmanın olağan bir gündem maddesi haline geldiği bu dönemde, çok daha ilginç ve çok daha önemli bir şeyin farkına varmak gerekiyor: Birbirinden siyasi açıdan oldukça uzak duran toplumsal kesimler, farklı dillerle de olsa aynı noktaya, adalet ve hesap sorabilirlik talebine ulaşıyor. Bu ortaklaşma rastlantı değil. Aslında sorun çok daha derindir; siyasal sistemin bu talebi duymadaki ısrarlı tutumu, salt ideolojik bir tercih meselesi olmaktan çıkıp yapısal bir kopuşun belirtisine dönüşmüştür.

Ortak Bir Ses, Farklı Ağızlar

Toplumun neredeyse her kesiminden adalet çağrısı yükseldiğinde, bunu yalnızca muhalefet partilerinin söylem pratiği olarak okumak, görüngünün büyük bölümünü ıskalar. Muhafazakâr seçmen bölgelerinde ekonomik adaletsizlik üzerine şikayetler yoğunlaşırken, kentli laik seçmen kesimleri hukuki süreçlerin öngörülemezliğinden yakınıyor. Kürt siyasi hareketinin tabanı, yıllardır süregelen ayrı bir hak ve tanınma sorunu dile getiriyor. Gençler, bir mesleğe ya da mülke erişimin neden bu denli eşitsiz dağıldığını soruyor. Söylem farklı, referans noktaları farklı; ama hepsinin altında yatan şey özünde benzer: karar alma süreçlerinin adil olmadığı ve bunun hesabını sormak için işleyen bir mekanizmanın bulunmadığı hissi.

Bu çakışma, kutuplaşmış bir siyasi ortamda kuşkuyla karşılanabilir. Ne var ki siyaset bilimi literatüründe "çapraz kesim talepleri" olarak tanımlanan bu tür ortaklaşmalar, sistematik kurumsal başarısızlıkların habercisi olarak değerlendirilir. Farklı toplumsal konumlardan insanlar benzer şikayetlerde buluşmaya başlamışsa, sorun bireysel deneyimlerin birikiminin ötesinde, kurumların işleyişiyle ilgilidir. Türkiye için de geçerli olan bu tespit, siyasal sistemin bu sese neden cevap vermediği sorusunu kaçınılmaz kılıyor.

Temsil Mekanizmaları Neden Tıkandı?

Demokratik sistemlerde temsil mekanizmalarının temel işlevi, toplumsal talepleri siyasi girdiye dönüştürmek ve bu girdileri çıktıya, yani kamuya yönelik politikalara bağlamaktır. Türkiye'de ise bu dönüştürme kapasitesinde ciddi bir erozyon yaşanmaktadır. Partiler, toplumsal talepleri bünyelerine dahil etmek yerine kendi iç hiyerarşilerine ve konjonktürel hesaplarına göre şekillenen bir döngüye kapanmış görünüyor.

Bu kapanma, yalnızca iktidar partisi için geçerli değil. Muhalefet cephesinde de benzer bir yapılanma problemi gözlemleniyor. Seçim dönemlerinde dile getirilen adalet söylemi, seçim sonrasında somut politika önerilerine ya da yasal girişimlere dönüşmüyor. Temsil ettiğini iddia ettiği kitlenin taleplerini tutarlı biçimde izlemeyen bir muhalefet, uzun vadede güvenilirlik kaybıyla yüzleşmek zorunda kalır. Öte yandan, iktidarın temsil kapasitesi de farklı bir kısıtla maluldür: Kaynak dağıtımı ve karar alma süreçlerinin belirli bir çevre içinde yoğunlaşması, geniş toplumsal kesimlerin siyasi sistemi "kendileri için çalışmıyor" biçiminde algılamasına zemin hazırlıyor.

Seçim sisteminin mevcut yapısı da bu tıkanıklığa katkıda bulunuyor. Temsil eşiklerinin yüksek tutulduğu, seçim bölgelerinin genişliğiyle küçük ve yeni seslerin meclis aritmetiğine girmesinin güçleştiği bir sistemde, toplumsal çoğulculuğun yasamaya yansıması yapısal olarak sınırlı kalıyor.

Kurumsal Yanıtlılık Neden Eriyor?

Kurumsal yanıtlılık kavramı, siyasi sistemin toplumdan aldığı sinyalleri işleyip dönüştürme kapasitesini ifade eder. Bu kapasitenin zayıflaması, yalnızca kötü niyet ya da siyasi irade eksikliğiyle açıklanamaz; kurumların yapısındaki birikmiş sorunlara da bakar.

Türkiye'de bağımsız denetim kurumlarının zayıflaması, bu tablonun en belirleyici boyutlarından biridir. Kurumlar; medya, sivil toplum ve yargı gibi geri bildirim kanallarının işlevini yitirmesiyle birlikte, toplumsal talepleri bünyesine çeken değil onlardan kopan bir nitelik kazanır. Yargı bağımsızlığının tartışmalı hale gelmesi, vatandaşın bireysel adalet arayışında başvuracağı güvenilir mekanizmaları zayıflatırken, sistemik şikayetlerin kolektif biçimde işlenmesini de olanaksızlaştırıyor. Bürokratik yapılar, kendi hata ve yetersizliklerini hesap vermek zorunda kalmadan sürdürebildiğinde, kurumsal hafıza birikimli başarısızlıkları taşıyarak ilerler. Kurumsal hafıza yitirilirse, aynı çöküntüler yeniden ve yeniden üretilir; maliyeti ise her seferinde toplum öder.

Parlamentonun yasama ve denetim işlevinin bu süreçteki konumu da önemlidir. Büyük yasa paketlerinin çok kısa sürelerde müzakere edildiği, muhalefet sorularının yanıtlarının geciktiği ya da yanıtsız kaldığı bir parlamenter iklimdeki yasamanın meşruiyet kaybı, bir usul sorunundan ibaret değildir; kurumsal yanıtlılığın doğrudan zedelenmesidir.

Diyalog Boşluğunun Yarattığı Kısır Döngü

Toplum ile yönetim arasındaki iletişim kanallarının daralması, tek yönlü bir sonuç üretmiyor; birbirini besleyen bir kısır döngü inşa ediyor. Siyasi sisteme duyulan güvensizlik katılım isteğini kırıyor, katılımın zayıflaması sistemin toplumdan kopuşunu derinleştiriyor, bu kopuş da mevcut güvensizliği pekiştiriyor.

Bu döngünün somut tezahürleri gözlemlenebilir niteliktedir. Kamuoyunu ilgilendiren büyük kararların, şeffaf bir müzakere yerine kapalı kapılar ardında belirlenmesi; etkilenen kesimlerin görüşlerinin sistematik biçimde alınmaması; politika yapım süreçlerine sivil toplumun anlamlı katılımının sınırlandırılması. Tüm bu pratikler, toplumun siyasi sistemi dışarıdan izlediği ama içinden etkileyemediği bir algıyı perçinliyor.

Bu koşullarda adalet talepleri, siyasi sisteme yönelik işlevsel bir girdi olarak değil, toplumsal gerilimin ham bir ifadesi olarak kalıyor. Bir talep sisteme giremedikçe işlenemez; işlenemedikçe yanıtlanamaz; yanıtlanamadıkça de daha da yükselen bir sesle geri dönüyor. Bu döngüyü görmezden gelmek imkansızdır; üstelik normalleştirmek, güvensizliğin meşru siyasi katılıma dönüşme olasılığını da tüketiyor.

Yanıtlılığın Koşulları Nelerdir?

Bu soruyu cevaplamak, belki de en güç kısımdır. Çünkü kurumsal yanıtlılığın yeniden kazanılması, salt yasal düzenleme ya da siyasi irade beyanıyla gerçekleşmez. Bağımsız ve güvenilir denetim mekanizmalarının yeniden işlevselleşmesi, yargının öngörülemeyen karar pratiklerinin istikrara kavuşması, parlamentonun gerçek anlamda müzakere zeminine kavuşması, sivil toplumun karar süreçlerinde söz alabileceği resmi kanalların genişlemesi, bunların her biri uzun soluklu bir kurumsal inşa sürecini gerektiriyor.

Kısa vadeli siyasi hesaplar bu inşanın önünde engel olmaya devam ettiği sürece, mevcut kopuş derinleşecektir. İktidar açısından bakıldığında, uzun vadeli meşruiyet kaygısının kısa vadeli kontrol güdüsünün önüne geçmemesi bu riski barındırıyor. Muhalefet açısından ise adalet söylemini seçim konjonktürüne sıkıştırmak, kalıcı desteği değil geçici birleşmeleri üretmeye devam edecektir.

Türkiye'nin farklı kesimlerinden yükselen ortak adalet sesinin siyasal bir dönüşüme dönüşüp dönüşemeyeceği sorusu, kurumların yapısına ilişkin asıl tartışmayı önümüze koyuyor. Toplumun bu kadar farklı kesiminin ortak bir noktada buluşabiliyor olması, aslında kullanılmayı bekleyen bir potansiyeli de gösteriyor. Peki bu potansiyel, mevcut sistemin içinde işlevsel bir kanala kavuşabilir mi? Kurumlar, bu sesi bir tehdit olarak mı yoksa yeniden meşrulaşmak için bir fırsat olarak mı okuyor? Ve nihayetinde, yanıt vermeyen bir sistemin uzun vadede nasıl hayatta kaldığına ilişkin soruyu da sormak gerekiyor.