46 Yıl Sonra 12 Eylül: Hafıza Kapanmış Bir Dosya mı?

Bazı tarihler takvimde sessizce geçer gider; bazıları ise yıl dönümleriyle birlikte döner ve insanın üzerine her seferinde farklı bir ağırlıkla çöker. 12 Eylül 1980, Türkiye için kesinlikle ikinci türdendir. O sabah radyo frekanslarından yayılan kısa ve soğuk cümleler bir hükümeti değil, bir dönemi kapattı. Kırk altı yıl geçti; o kapı hâlâ ardına kadar açılabilmiş değil.

Bu tarihe 46. yıl dönümünde yeniden bakmak, nostaljik bir anma alışkanlığının ürünü değil. 12 Eylül'ün bıraktığı izler salt tarih kitaplarında kalmıyor; siyaset dilinde, anayasa metninde, toplumsal bellekte dolaşmaya devam ediyor. Dolayısıyla sormak kaçınılmaz: Bu tarihi gerçekten anladık mı, yoksa yalnızca tarihlerini mi andık?

O Gece Neyin Üzerine İndi

1980 Türkiye'si, siyasi şiddetin sokaklara sızdığı, ekonomik bunalımın gündelik hayatı boğduğu, parlamentonun aylarca cumhurbaşkanı seçemediği bir ülkeydi. Tablonun kaotik olduğu doğrudur; bunu inkâr etmek tarihsel bir yanılgı olur. Ama kaos, demokrasiyi askıya almanın meşru gerekçesi olabilir mi? Tarih bu soruya defalarca "hayır" yanıtını vermiştir; 12 Eylül sabahı Türkiye, o soruyu sormaya bile fırsat bulamadı.

Ordu iktidarı "düzeni yeniden tesis etmek" söylemiyle devraldı. Söylem her zaman temizdi, icraatlar değildi. Siyasi partiler kapatıldı, sendikalar susturuldu, üniversiteler yeniden yapılandırıldı. Bunların üstüne binlerce insan gözaltına alındı; işkence raporları onlarca yıl sonra bile tüyler ürpertici ayrıntılarla gün yüzüne çıkmaya devam etti.

Darbenin üzerine indiği şey yalnızca bir hükümet değildi. Sivil siyaset geleneğinin kendisiydi.

Rakamlar Konuşunca

Sayılar çoğu zaman soğuktur, ama bazen soğukluklarıyla tam da gerçeği söylerler. 12 Eylül sürecinde 50 kişi idam edildi, 230 bin kişi yargılandı. Siyasetçiler sürgüne gönderildi, aydınlar ülkeyi terk etmek zorunda kaldı, sendikacılar hücrelerde sorgulandı.

Bu rakamların arkasında ne var? İsimler var, aileler var. Bir insan istatistiksel olarak 230 binin içinde kaybolup gidebilir; ama her biri ayrı bir yaşam, ayrı bir hikâyedir. Hafızayı yalnızca sayıların üzerine inşa etmek onu zayıflatır, çünkü hafıza yüzlere, seslere, koridorlarda bırakılan ayak seslerine tutunur.

Sürgüne gidenler için de tablo farklı değildi. Kendi ülkelerine dışarıdan bakıyorlardı; yıllar geçti, kimileri hiç dönemedi, kimileri döndüğünde ya ülke değişmişti ya da kendileri. Her ikisi de aynı kapıya çıkıyor.

Anayasal Miras ve Toplumsal Çatlaklar

12 Eylül darbesinin en kalıcı izlerinden biri 1982 Anayasası'dır. Darbe döneminin ürünü olan bu anayasa, özgürlükleri kısıtlayan, devlet otoritesini merkezileştiren ve sivil denetimi zayıflatan bir çerçeve çizdi. Yıllar içinde pek çok değişikliğe uğradı; ama temel ruhunun bazı kalıntıları hâlâ tartışma gündemindedir.

Siyasi kültüre bıraktığı iz belki daha derin işledi. Darbe sonrasında kurulan sistem, toplumun farklı kesimlerini birbirinden kopararak "kontrollü siyaset" anlayışını normalleştirmeye çalıştı. Siyasetin belirli sınırlar içinde kalması gerektiği fikri, o yılların kalıntısı olarak uzun süre zihinlerde yaşadı. Bu sınırları zorlayan ödedi.

Bu noktada dikkat etmeliyiz ki burada çarpıcı bir paradoks var: Darbeler kendilerini kaos karşısında düzen getiriciler olarak tanımlar; oysa en büyük kaotik etkiyi bizzat yaratırlar. Toplumsal güveni zedelerler, kurumların meşruiyetini kırarlar, nesiller boyu iyileşmeyen kırıklar bırakırlar. 12 Eylül bunun en çarpıcı örneklerinden biridir.

Bugünden Seslenen Siyasi Ses

46. yıl dönümünde İYİ Parti Genel Başkanı Müsavat Dervişoğlu'nun açıklaması bu bağlamda okunmaya değer. Dervişoğlu, 12 Eylül darbesini "millet iradesine düşürülmüş kara bir leke" olarak nitelendirerek şunu söyledi: "Bu büyük milletin emekle, inançla ve fedakarlıkla yoğrulmuş iradesi, hiçbir darbenin ve hiçbir vesayetin gölgesinde kalmayacak kadar güçlüdür."

Bu tür açıklamalar siyasi konjonktürden bağımsız değerlendirilemez. Hangi partinin hangi söylemi, hangi zaman diliminde, hangi siyasi hesapla öne çıkardığı önemli sorulardır. Ama bu soruları sormak, açıklamanın özündeki doğruyu iptal etmez. Millet iradesinin darbe karşısındaki üstünlüğü gerçekten tartışılmaz bir ilkedir; bunu söylemek, üstelik yıl dönümlerinde tekrar tekrar söylemek, sembolik de olsa önemlidir.

Asıl mesele şudur: Bu söylem pratik bir karşılık buluyor mu? Darbe döneminin kurumsal, hukuki ve kültürel kalıntılarıyla gerçekten yüzleşiliyor mu? Yoksa "kara leke" retoriği, lekeyi silmeden üzerine kâğıt örtmek gibi mi işliyor?

Anmak mı, Yüzleşmek mi?

Her yıl 12 Eylül geldiğinde basın açıklamaları yapılır, sosyal medyada paylaşımlar artar, kimi zaman belgeseller yeniden dolaşıma girer. Bunların hepsi değerlidir, ama yeterli değildir. Çünkü anmak ile yüzleşmek arasında derin bir fark vardır.

Anmak, bir tarihe saygı duruşunda bulunmak gibidir. Yüzleşmek ise o tarihin bugünle olan bağını açıkça kurmaktır. Hangi kurumlar darbenin izlerini taşıyor? Hangi yasalar o dönemin ruhunu sürdürüyor? Hangi toplumsal refleksler o yıllardan miras kaldı?

Almanya, İkinci Dünya Savaşı'nın ardından uzun ve zorlu bir hesaplaşma sürecine girdi. Bu hesaplaşma mükemmel değildi, ama devam etti. Hafıza kurumları oluşturuldu, eğitim müfredatı bu dönemle gerçekten yüzleşecek şekilde düzenlendi, kurumsal sorumluluk mekanizmaları geliştirildi. Türkiye için 12 Eylül bağlamında benzer bir yolun izlendiğini söylemek güçtür.

Bu kıyaslamayı yaparken şunu da kabul etmek gerekir: Yüzleşme, toplumsal bir acı meselesidir ve acelesi olmaz. Ama acelesi olmamak ile hiç başlamamak arasındaki fark kritiktir.

Darbe kurbanlarının bazıları hâlâ kayıplarını aradığını biliyoruz. Haklarının iade edilmesini, adlarının tescil edilmesini, yaşananların kayıt altına alınmasını bekliyorlar. Bu beklenti soyut bir sembolik talep değil, somut bir adalet meselesidir.

Hafıza, Demokrasinin Güvencesidir

Sanatçılar bu tarihi uzun süredir işliyor. Tiyatroda, romanda, filmde 12 Eylül'e dair pek çok anlatı üretildi. Sanatın bu bağlamdaki rolü küçümsenemez, çünkü kurumsal hafıza zayıfladığında kültürel hafıza devreye girer. Bir roman, bir oyun ya da bir belgesel, o dönemin gerçekliğini gelecek kuşaklara aktarabilir.

Ama sanat da yalnız başına taşıyamaz bu yükü. Devlet kurumlarının, sivil toplumun, eğitim sisteminin de bu tarihe sahip çıkması gerekiyor. Kurumsal hafıza yitirilirse, aynı hatalar tekrar tekrar yapılır ve toplam maliyetini hesap edemeyiz. Hafızayı canlı tutmak, demokrasinin kendini koruma refleksidir; çünkü unutulan, tekrar edilebilir.

46 yıl uzun bir süre. Ve yine de bazı yaralar 46 yılda kapanmıyor. Bu bir zayıflık değil; doğru hatırlanıyorsa bir bilinç işareti. Tarihin bir çeşit arkeolojisi var: Üstünü kazmadan altındakini göremezsiniz. Türkiye'nin 12 Eylül'le hesabı, ne kadar zaman geçerse geçsin, kapanmış değil, hâlâ açık bir dosyadır. Peki bu dosyayı kapatmaya mı, yoksa doğru okumaya mı çalışıyoruz?