Yangın Söndürme Araçlarından Tünel Parası: Koordinasyon mu, Saçmalık mı?

Orman yangınına giden araçtan geçiş ücreti istenmesi. Cümleyi bir daha okuyun: yangına giden araçtan. Muğla'da yaşandığı öne sürülen bu durum, sosyal medyada hızla yayıldı ve kısa sürede siyasi bir tartışmaya dönüştü. Ama bu olay salt bir sosyal medya polemiklerinden ibaret değil. Türkiye'nin acil durum yönetimindeki yapısal bir çatlağı gözler önüne seriyor.

Ne Oldu?

Muğla'da bir orman yangınına müdahale etmek üzere yola çıkan Orman Genel Müdürlüğü (OGM) ekipleri, Göcek Tüneli'nden geçmek istediklerinde geçiş ücreti talep edilen araçlarla karşılaştı. Bunun üzerine ekipler tüneli kullanmak yerine eski dağ yoluna yönelmek zorunda kaldı. Yani yangın sönerken, ekipler daha uzun ve daha zorlu bir güzergahı tercih etmek durumunda bırakıldı.

Ayrıntılar henüz tam netlik kazanmış değil; resmi bir açıklama ya da kurumsal bir yanıt kamuoyuyla paylaşılmadı. Ama iddia edilen tablonun kendisi bile yeterince rahatsız edici.

Dakikalar Kritik Derken

Orman yangınlarıyla mücadelede en çok dile getirilen ilke nedir? "İlk müdahale süresinin kısalığı belirleyicidir." Yani bir yangın küçükken ulaşabilirseniz, büyüme ihtimalini ciddi ölçüde azaltırsınız. Bu hem teknik hem de deneyimsel bir gerçek.

Bu çerçeveden bakıldığında, Göcek Tüneli meselesinin neden önemli olduğu daha net anlaşılıyor. Tünel, o güzergahtaki en hızlı bağlantıyı sağlıyor. Eski dağ yolu ise hem daha uzun hem de o koşullarda daha ağır geçilebilir bir alternatif. Ekiplerin ücret meselesiyle dakikalar kaybetmesi ve ardından daha uzun bir yol kullanmak zorunda kalması, müdahale süresini doğrudan etkiler.

Kaç dakika fark yarattı? Bunu kesin olarak söylemek mümkün değil. Ama bir yangın söz konusu olduğunda "birkaç dakika fark etmez" demek de mümkün değil.

Sistemin Yapısal Boşluğu

Burada bireysel bir hata ya da kötü niyetli bir davranıştan söz etmiyorum. Sorun daha derinlerde.

Türkiye'deki pek çok tünel ve otoyol, kamu-özel ortaklığı modelleriyle inşa edildi ve işletilmeye devam ediyor. Bu modelin kendisi tartışmalı olmakla birlikte, asıl sorun şu: bu imtiyaz sözleşmeleri hazırlanırken acil durum araçlarına yönelik ücretsiz ve öncelikli geçiş protokolleri ne kadar net düzenlendi?

İtfaiye araçları, ambulanslar, jandarma ya da bu örnekteki gibi OGM ekipleri bir kriz anında hızla hareket etmek zorundadır. Ama sisteme bakıldığında, bu araçların önünü açacak tek tip, net ve işler bir uygulama mekanizmasının varlığı sorgulanabilir. Kimi tünelde belki uygulama var, kiminde yok. Kimi sözleşmede düzenlenmiş, kiminde eksik. Kimi operatör inisiyatif kullanıyor, kiminde masa başında karar bekleniyor.

Sonuç: Yangın gibi her saniyenin önem taşıdığı anlarda bile sistem kendiliğinden devreye girmiyor. Tam tersine, bürokratik bir engel çıkıyor ortaya.

Kamu mı, Özel mi, İkisi Arasındaki Boşluk mu?

Türkiye'de altyapı özelleştirmesinin uzun bir tarihi var. Bu yapıların bir kısmı doğrudan özel sektöre devredilmiş, bir kısmı ise uzun vadeli işletme sözleşmeleriyle belirli şirketlere bırakılmış durumda. Göcek Tüneli de bu modellerden biriyle işletiliyor.

Özel işletmecinin bir geçiş ücreti sistemi kurması anlaşılır. Ama devlet kurumlarının acil araçlarının bu sistemin içinde sıkışıp kalması, o sözleşmelerin hazırlanması ve denetlenmesinden sorumlu olan kurumların sorusu.

Daha açık söylemek gerekirse: eğer bir OGM aracı yangına giderken tünelde parasız geçemiyorsa, bu durum ya o sözleşmede ilgili hükmün hiç yer almadığını, ya yer alıp uygulanmadığını, ya da uygulamanın sahadaki çalışanlara yansımadığını gösteriyor. Her üç senaryo da ciddi bir koordinasyon başarısızlığına işaret ediyor.

Kamu-özel ortaklığı modellerinin özü şu değil mi: kamu hizmeti sunumu özel sektöre devredilir, ama kamunun temel işlevleri her koşulda öncelikli kalır. Burada bu denklem tersine dönmüş gibi görünüyor.

Kamuoyu ve Siyasi Yansıma

Olay sosyal medyada geniş yankı uyandırdı. "Yangın söndürme araçlarından bile para alınıyor" çerçevesiyle yayılan içerikler kısa sürede binlerce paylaşıma ulaştı. Muhalefet cephesinden de tepkiler gecikmedi; bazı isimler konuyu doğrudan özelleştirme politikalarının bir sonucu olarak değerlendirdi.

Bu tepkileri anlamak mümkün. Ama bir adım daha gidilmesi gerekiyor: konunun yalnızca siyasi bir malzeme olarak ele alınması, altta yatan teknik ve yapısal soruların geri planda kalması riskini de beraberinde getiriyor.

Asıl sorulması gereken şey şu: bu olay, belirli bir siyasi tercihten mi kaynaklanıyor, yoksa herhangi bir operatörün böyle bir durumla karşılaşacağı sistemik bir boşluktan mı? İkinci durumda, sorunun çözümü da farklı olmak zorunda.

Ne Yapılmalı?

Teknik yanıt görece basit: acil durum araçlarına yönelik otoyol ve tünel geçiş protokolleri, mevcut tüm imtiyaz sözleşmelerinde açık ve uygulanabilir bir hüküm olarak yer almalı. Ücretsiz geçiş yetmez; öncelikli geçiş de şart. Ve bu hüküm saha personeline, gişe görevlilerine, araç operatörlerine kadar bilinmeli.

Ulaştırma Bakanlığı ve OGM'nin bu konuda bir protokol üzerinde çalışması, en azından kamuoyunu bilgilendirmesi gerekiyor. "Biz zaten uygulamasını yapardık" türünden açıklamalar, o anda eski dağ yoluna yönelmek zorunda kalan ekiplerin yaşadığını değiştirmiyor.

Yapısal yanıt ise daha kapsamlı bir soruyu gerektiriyor: Türkiye'deki kamu-özel ortaklığı sözleşmeleri, olağanüstü durum ve afet senaryolarına ne ölçüde hazır? Bu sözleşmeler denetleniyor mu, güncelleniyor mu, saha gerçekliğiyle örtüşüyor mu?

Küçük Bir Olay, Büyük Bir Soru

Göcek Tüneli olayı, belki de sonuçları itibarıyla sınırlı kalacak. Yangın söndürüldü, ekipler müdahaleyi gerçekleştirdi. Ama bu tablo bir şeyi açıkça ortaya koydu: Türkiye'de acil durum operasyonları, kamu kurumları ile özel işletmeciler arasındaki koordinasyon boşluklarına takılabiliyor.

Yangın söndürme arabası tünelden geçemiyor, eski yola sapıyor. Bu görüntü, yalnızca bir bürokratik aksaklığın değil, daha büyük bir sistemin anlık bir yansıması.

Ve o yansımayı görmezden gelmek, bir sonraki yangında aynı soruyla yeniden yüzleşmek anlamına geliyor.