Tekirdağ Sahilinde Su Samuru Göründü: Bu Ne Anlama Geliyor?

Tekirdağ'ın Süleymanpaşa ilçesi sahilinde bir vatandaşın cep telefonu kamerasıyla çektiği fotoğraf, doğa koruma gündeminin nadiren ilgilendiği bir türü bir kez daha hatırlattı: su samuru. Görüntülerin yayılmasıyla birlikte sosyal medyada kısa süreli bir heyecan yaratan bu haber, aslında çok daha derin bir soruyu da beraberinde getiriyor. Türkiye kıyılarında, sahil şeridinde, böyle bir hayvanın varlığını sürdürmesi ne anlama geliyor?

Cevap, tek bir fotoğraf karesinin taşıyabileceğinden fazlasını içeriyor.

Varlığını Sürdürüyor: Bu Başlı Başına Bir Kanıt

Su samurlarının bir bölgede görülmesi, o habitatın henüz tamamen çökmediğine işaret eder. Bu hayvanlar, ekosistem sağlığına son derece duyarlı türlerdir; kirlenmiş sularda, bozulmuş kıyı şeritlerinde, yeterli besin kaynağı bulunmayan bölgelerde tutunamazlar. Dolayısıyla Süleymanpaşa sahilindeki bu görüntü, salt bir "nadir hayvan fotoğrafı" değil, aynı zamanda o kıyı şeridinin hâlâ belirli ölçüde işlevsel bir ekosistemi barındırdığına dair somut bir göstergedir.

Bu durum, farklı açılardan değerli. Birincisi, türün bölgedeki varlığını doğrular. İkincisi, kıyı habitatının sürdürülebilirliğine ilişkin dolaylı bir veri sunar. Üçüncüsü ve belki de en önemlisi, kamusal farkındalığı anlık olarak yükseltir. İnsanlar bu haberi görüp "demek ki hâlâ var" diye düşündüğünde, bir şeylerin doğru gittiğini değil, doğru gitmeye devam edebilmesi için çaba gösterilmesi gerektiğini hatırlamak gerekiyor.

Su Samuru Kimdir, Neden Bu Kadar Nadir Görülüyor?

Lutra lutra, yani Avrasya su samuru, mustelidae ailesinin yarı sucul üyelerinden biridir. Avrupa'nın büyük bölümünde, Asya'nın çeşitli kesimlerinde ve Kuzey Afrika'da yayılış gösterir; Türkiye de bu yayılış alanının içindedir. Ancak "yayılış alanında olmak" ile "sağlıklı bir popülasyona sahip olmak" arasında büyük bir fark vardır.

Türkiye'de su samuru, Merkez Av Komisyonu kararlarıyla av yasağı kapsamında koruma altındadır. Uluslararası Doğa Koruma Birliği'nin (IUCN) kırmızı listesinde "en az endişe verici" kategorisinde yer alsa da bu sınıflandırma, küresel ölçeğe aittir. Bölgesel tabloya bakıldığında, Türkiye'deki yerel populasyonlara ilişkin yeterli veri bulunmamaktadır. Bu eksiklik, koruma politikası açısından ciddi bir sorun oluşturur: Neyi, ne kadar koruyacağınızı bilmeden etkili bir strateji geliştirmek neredeyse imkânsızdır.

Su samurları, temiz ve yavaş akışlı tatlı sular, kıyı habitatları ve yeterli balık popülasyonuna sahip bölgeleri tercih eder. Kıyı şeritlerindeki yapılaşma, su kirliliği, bilinçsiz balıkçılık ve tarım kaynaklı kimyasal akıntılar bu habitatları doğrudan tahrip eder. Bir de insan kaynaklı rahatsızlık faktörü var: Su samurları, insana alışkın olmayan, dikkatli ve çekingen hayvanlardır. Yoğun insan trafiğinin olduğu kıyılarda kendilerini göstermeleri son derece nadir. Süleymanpaşa'daki görüntüler bu yüzden dikkat çekicidir; hayvan, kendini görünür kılacak kadar o bölgede varlık sürdürmüştür.

Avistanma Verisi Neden Değerlidir?

"Avistanma" kelimesini doğa bilimciler dışında pek az kişi kullanır. Oysa kavramın kendisi oldukça basit: Bir türün belirli bir yerde, belirli bir zamanda gözlemlenmesi. Bu gözlemlerin kayıt altına alınması ise popülasyon ekolojisinin temel veri kaynaklarından birini oluşturur.

Sistematik bir gözlem ağı olmadan, bir türün bir bölgede yaşayıp yaşamadığını, ne sıklıkla görüldüğünü, hangi habitatları tercih ettiğini bilmek mümkün değildir. Kamera tuzakları, saha araştırmaları ve akademik çalışmalar bu boşlukları doldurmaya çalışır; ancak bunlar hem zaman hem de kaynak gerektiren yöntemlerdir. Bu noktada vatandaş kayıtları devreye girer.

Tekirdağ sahilinde çekilen fotoğraf, teknik açıdan mükemmel olmayabilir. Belki odak tam yerinde değildir, belki hayvanın tüm vücudu görünmüyordur. Ama bir lokasyon, bir tarih ve görsel bir kanıt sunar. Bunlar, tür dağılım veritabanlarına eklenebilecek somut verilerdir. Yeter ki doğru kanallarla paylaşılsın, belgelensın ve ilgili araştırmacılara ulaşsın.

Türkiye'de doğa gözlem kayıtlarının toplanması için çeşitli platformlar mevcuttur. iNaturalist bunların en yaygın kullanılanıdır ve Türk kullanıcılarının katkısı her yıl artmaktadır. Ancak henüz bu platformların ana akım habercilikle ve kurumsal doğa koruma mekanizmalarıyla entegrasyonu yeterince güçlü değildir. Bir vatandaş sahilde su samuru görüp fotoğraflayabilir; o fotoğrafın bir araştırma projesine ya da koruma kararına girdi sağlaması ise bambaşka bir süreçtir.

Koruma Politikasındaki Boşluklar

Türkiye, imzaladığı uluslararası sözleşmeler ve iç hukuktaki düzenlemeler açısından kâğıt üzerinde güçlü bir koruma çerçevesine sahiptir. Bern Sözleşmesi kapsamında su samuru, ekler listesinde yer alır. Yurt içinde av yasağıyla korunur. Ama bu çerçevenin pratiğe yansıması ne kadar güçlüdür?

Sorun, genellikle "koruma kararı almak" ile "o kararı uygulamak ve izlemek" arasındaki mesafede yatıyor. Su samurlarının Türkiye'deki populasyon büyüklüğüne, dağılım alanlarına ve tehdit faktörlerine ilişkin kapsamlı, güncel bir envanter bulunmuyor. Habitatlarını etkileyen kıyı yapılaşması projeleri onaylanırken su samurlarına özgü etki değerlendirmeleri sistematik biçimde yapılmıyor. Öte yandan, su kalitesini etkileyen tarımsal ve endüstriyel kirletici kaynaklarına yönelik denetimler, tür koruma perspektifinden değil ağırlıklı olarak insan sağlığı perspektifinden yürütülüyor.

Bu boşluklar, Türkiye'ye özgü değil. Pek çok ülkede "kâğıt üstünde koruma" ile "sahada koruma" arasındaki uçurum benzer biçimlerde tezahür eder. Ancak Türkiye'nin biyolojik çeşitlilik açısından taşıdığı önem göz önünde bulundurulduğunda, bu uçurumun maliyeti diğer birçok ülkeye kıyasla daha yüksektir.

Türkiye, Avrupa'nın en yüksek biyolojik çeşitliliğe sahip ülkeleri arasındadır. Farklı iklim kuşakları, dağlık yapı ve üç tarafını çeviren denizler bu çeşitliliğin temel nedenleridir. Başpınar hayvanlar denildiğinde, su samuru gibi ekosistem gösterge türleri bu çeşitlilik içinde kritik bir yer tutar. Bir bölgedeki su samuru populasyonunun çöküşü, o habitatın genel sağlığına ilişkin son derece ciddi bir uyarı işaretidir.

Vatandaş Gözlemciliği: Potansiyel Var, Ama Yeterli Değil

Süleymanpaşa sahilinde fotoğraf çeken o vatandaş, farkında olsun ya da olmasın, bir doğa koruma kaydı yapmış oldu. Bu tür spontane gözlemler, sistematik araştırmaların ulaşamadığı zaman dilimlerini ve coğrafyaları doldurmak açısından son derece değerlidir. Ancak bu değerin realize edilmesi, kayıtların doğru platformlarda belgelenmesine bağlıdır.

Bir fotoğraf sosyal medyada birkaç gün dolaşıp sonra kaybolabilir. Ya da iNaturalist, Türkiye Doğa Gözlemcileri gibi platformlara yüklenerek araştırmacıların erişimine açık, kalıcı ve coğrafi veri içeren bir kayıt haline gelebilir. İkisi arasındaki fark, o kaydın bilimsel kullanılabilirliğini doğrudan belirliyor.

Türkiye'de vatandaş biliminin doğa korumaya katkısı son yıllarda artıyor. Kuş gözlemciliği geleneği güçlü ve örgütlüdür; memeliler, sürüngenler ve deniz canlıları için benzer bir örgütlenme düzeyine ulaşmak hâlâ zaman alacak. Ama bu sürecin hızlanması için beklemeye gerek yok. Her kayıt, birikimli veri havuzunu büyütür; her büyüyen veri havuzu, koruma kararlarını daha sağlam bir zemine oturtma imkânı tanır.

Su samurunu fotoğraflayan kişi bu fotoğrafı nereye iletti? Bir araştırmacıya mı, bir doğa koruma kuruluşuna mı, yoksa yalnızca sosyal medyaya mı? Bu sorunun cevabını bilmiyoruz. Bildiğimiz şu: Eğer bu görüntü yalnızca sosyal medyada kaldıysa, bilimsel değerinin büyük bölümü heba olmuş demektir.

Tekirdağ sahilinde görülen su samuru, orada var olmayı başarmıştır. Asıl soru şu: Biz, onun orada kalmaya devam edebilmesi için gerekeni yapabilecek miyiz?