Suriye Mahkemesinin Esad Kararı: Sembolik Mi, Siyasi Mi?

Bir mahkeme kararının gücü, yalnızca hukuki geçerliliğinden gelmez. Kimi zaman, o kararın düşürdüğü sembolik ağırlık, fiili uygulama ihtimalinin çok önüne geçer. Suriye'de yeni kurulan yargı düzeninin Beşar Esad hakkında verdiği idam kararı, tam da bu kategoride değerlendirilmeli. Çünkü burada asıl mesele, görünen açıklamanın ötesinde ne olduğu.

Hukuki Meşruiyet mi, Siyasi Kuruluş mu?

Suriye'nin geçiş sürecinde şekillenen yargı kurumlarının uluslararası hukuk normları çerçevesinde ne ölçüde meşru kabul edileceği, henüz tartışmalı bir zemin üzerinde duruyor. Bunun yalnızca teknik bir hukuk sorusu olmadığını belirtmek gerekir. Bir yargı organının kararları, o organın uluslararası camia tarafından tanınıp tanınmadığıyla doğrudan bağlantılıdır. Suriye'deki yeni yönetim, hem iç siyasette hem de dış arenada meşruiyet inşa etme sürecinde yoğun bir sınav veriyor. Bu mahkeme kararı da söz konusu sınavın bir parçası.

Uluslararası hukuk açısından bakıldığında, devlet başkanlarını yargılayan kurumların belirli standartları karşılaması beklenir: bağımsız yargıç heyeti, sanığın haklarının güvence altına alınması, savunma imkânı, şeffaf yargılama süreci. Bu kararın bu standartları hangi ölçüde karşıladığı, başlı başına bir tartışma konusu. Batılı başkentlerin ve insan hakları kuruluşlarının bu karara nasıl yaklaştığı da henüz netleşmiş değil. Kararın hukuki temeli ne kadar sağlam görünürse, yeni Suriye yönetiminin uluslararası arenada kazanacağı alan da o ölçüde genişler. Tersi de geçerli.

Rusya Faktörü ve Uygulanabilirlik Sorunu

Esad'ın şu an Rusya'da bulunduğu düşünüldüğünde, bu idam kararının fiilen uygulanabilirliği neredeyse sıfıra yakın. Moskova, Esad rejimini onlarca yıl destekledi, Suriye iç savaşında kritik bir aktör olarak sahada yer aldı ve Esad'ın ülkeden çıkışına zemin hazırladı. Rusya'nın Esad'ı bugün bir Suriye mahkemesine teslim etmesi, yalnızca hukuki bir mesele değil, aynı zamanda stratejik bir tavizdir. Bu adımı Moskova'nın atacağını öngörmek için gerçekçi bir gerekçe yok.

Diplomaside söylenen kadar, söylenmeyen de önemlidir. Suriyeli yetkililer bu kararı açıklarken iade talebini nasıl formüle edeceklerini, Rusya ile herhangi bir kanalda bu konuyu işleyip işlemediklerini kamuoyuyla paylaşmadı. Bu sessizlik tesadüf değil. Çünkü Rusya ile ilişkilerin yönetimi, Suriye'nin önündeki en karmaşık denklemlerden biri. Esad'ın iadesi talep edilse bile Moskova'nın bunu reddetmesi kaçınılmaz; bu red ise yeni yönetimin uluslararası arenada zayıf göründüğü bir tablo yaratır.

Öyleyse karar neden verildi? Cevabı iç siyasette aramak daha doğru.

İç Siyasette Meşruiyet İnşası

Suriye, onlarca yıllık Esad yönetiminin yarattığı derin izleri taşıyan bir ülke. Yüz binlerce insanın hayatını kaybettiği, milyonların yerinden edildiği, gözaltı merkezlerinde sistematik işkencenin belgelendiği bir dönemin ardından yeni bir siyasi yapı kurmaya çalışıyor. Bu koşullarda hesap sorma söylemi, yalnızca adalet talebini değil, aynı zamanda yeni yönetimin kimlik kuruluşunu da kapsar.

Esad hakkındaki idam kararı, sahada karşılığı olan hukuki bir eylem olmaktan çok, bu kimlik kuruluşunun en görünür adımlarından biri olarak okunabilir. "Eski düzenin hesabı sorulacak" mesajı, hem Suriye halkına hem de uluslararası kamuoyuna verilmek isteniyor. Bu tür geçiş dönemlerinde sembolik adımların güçlü bir işlev üstlendiğini tarih defalarca gösterdi. Nürnberg'den Lahey'e, pek çok yargılama süreci, fiili cezalandırmanın ötesinde tarihsel bir hesaplaşma işlevi gördü.

Burada fark şu: Bu kararın ardında uluslararası bir mahkemenin güvencesi yok. Yeni Suriye yönetiminin kendi kurduğu, kendi kontrol ettiği bir yargı organının verdiği bir karar söz konusu. Bu durum, kararın iç meşruiyetini güçlendirirken dış meşruiyetini zayıflatıyor. Yönetim bu denklemi nasıl yönetirse, hesap sorma söyleminin bölgesel ve küresel arenada yarattığı etki de o denli farklılaşacak.

Türkiye için Fırsat mı, Risk mi?

Türkiye, Suriye meselesini her zaman hem güvenlik hem de iç siyaset boyutuyla birlikte değerlendirdi. Milyonları bulan Suriyeli sığınmacı nüfusu, sınır güvenliği kaygıları ve Kürt siyasi oluşumlarına yönelik hassasiyetler, Ankara'nın Suriye politikasının üç ana eksenini oluşturuyor. Bu mahkeme kararı, her üç eksen açısından da dikkate alınması gereken bir gelişme.

Olumlu okuma şu: Esad dönemiyle hesaplaşan, hukuki süreçleri işleten bir Suriye yönetimi, hem iç siyasette daha kapsayıcı bir zemin kurar hem de mülteci dönüşünü kolaylaştırabilecek koşulları yaratır. Türkiye'nin uzun süredir gündeme taşıdığı "gönüllü ve güvenli geri dönüş" çerçevesi için bu adımlar olumlu bir arka plan oluşturabilir. Esad yönetimiyle özdeşleşen sistemin tasfiye edildiğine dair somut adımlar, ülkelerine dönmeyi düşünen Suriyelilerin güvencesi açısından belirleyici olabilir.

Riskli okuma ise şu: Yeni Suriye yönetiminin meşruiyet inşası sürecindeki aşırı baskı ve sembolik yargılamalar, ülkenin farklı toplumsal kesimlerini yabancılaştırabilir. Alevi ve Hristiyan azınlıklardan Suriye Kürtlerine kadar geniş bir yelpazede kaygılar sürüyor. Bu kaygıları derinleştiren bir yönetim anlayışı, Suriye'yi istikrara taşımak yerine yeni gerilimlerin zeminine dönüştürebilir. Türkiye, komşusunda kalıcı bir istikrar istiyor; kırılgan bir güç yapısını değil.

Bu nedenle Ankara'nın bu karara yaklaşımı dikkatli olacak. Açık bir destek vermek yeni yönetimle ilişkileri güçlendirir; ama uluslararası eleştirilerle karşılaşan bir yargı sürecine destek vermek de Türkiye'nin diplomatik konumunu zorlar.

Bölgesel Güç Denklemi

Bu adımı yalnızca bugünün gelişmeleriyle okumak yanıltıcı olur. Rusya, İran ve Körfez ülkelerinin bu karara verecekleri tepkiler, Suriye'nin yakın geleceğini şekillendirecek asıl değişkenleri oluşturuyor.

Rusya için tablo açık: Esad, Moskova'nın Suriye politikasının merkezinde yıllarca konumlandırdığı bir isim. Esad'ın iade edilmesi ya da yargılanmasına zemin hazırlanması, Rusya'nın bölgesel prestiji açısından kabul edilemez bir kayıp anlamına gelir. Dolayısıyla Moskova'nın bu karara tepkisi, en hafif ifadeyle sessiz bir ret olacak.

İran ise Suriye'deki geçiş sürecini zaten kaygıyla izliyor. Esad rejimi, Tahran'ın bölgesel "direniş ekseni" projesinin kritik bir halkasıydı. Bu halkanın kopmasının ardından yeni Suriye yönetiminin İran'a yönelik tutumu belirsizliğini koruyor. Bir idam kararı, bu belirsizliği daha da derinleştirebilir.

Körfez ülkeleri, özellikle Suudi Arabistan ve BAE, Suriye'deki yeni denkleme pragmatik bir gözle bakıyor. Bu ülkeler için belirleyici olan, yeni yönetimin İran'a ve İslamcı ağlara yakınlığı meselesi. Esad'ın yargılanması, kendi başına Körfez sermayesinin Suriye'ye akışını tetiklemez. Asıl belirleyici olan, tarafların ne istediğinden çok neyi göze alabileceği.

Kararın Gerçek Ağırlığı Nerede?

Önümüzdeki dönemde asıl soru, bu hamlenin sahadaki karşılığının ne olacağı. Eğer bu karar, kapsamlı bir geçiş adaleti sürecinin başlangıç adımıysa; uluslararası kuruluşlarla iş birliği, şeffaf yargılama mekanizmaları ve kapsayıcı bir uzlaşma çerçevesiyle desteklenirse, hukuki meşruiyet tartışması zamanla farklı bir boyut kazanabilir.

Ama yalnızca siyasi bir mesaj olarak kalır, ardında kurumsal bir yapı oluşturulmazsa, bu karar tarihsel hesaplaşmanın değil, kırılgan bir geçiş döneminin belgesi olarak kalır.

Suriye'nin önündeki yol uzun. Yeni yönetim, hem kendi halkına hem uluslararası kamuoyuna yönelik çok sayıda denklemi aynı anda yönetmek zorunda. Bu idam kararı, o denklemlerin yalnızca birini, hem de en girift olanını, çözmeye çalışıyor. Suriye, Esad ve geçiş süreci açısından bakıldığında, asıl belirleyici olan bundan sonra atılacak adımlar olacak. Kararın kendisi değil.