Soner Yalçın'ın Merceğinde Türkiye'nin En Korkulan Kavramı: Krinein

Bazı kavramlar vardır, adı konmadan önce de hayatın tam ortasında durur. "Krinein" de öyle bir şey. Eski Yunancadan gelen bu kelime, özünde ayırt etmek, yargılamak, karar vermek anlamına geliyor. Ama Soner Yalçın'ın bu kavramı ele alış biçiminde çok daha ağır bir yük var: Türkiye'de neyin söylenebildiğini, kimin karar verebildiğini ve hangi seslerin zamanla nasıl kısıldığını anlamlandıran bir çerçeve.

Yalçın bu kavramı rastgele seçmemiş. Krinein, aynı zamanda "kriz" ve "kritik" gibi kelimelerin de köküdür. Yani bir şeyi ayırt etme eylemi, beraberinde tehlike de taşır. Türkiye bağlamında bu tehlike soyut değil; somut, gündelik ve tarihsel bir zemine oturur.

Bir Kavramın Ağırlığı

Krinein'i sıradan bir felsefi tartışmanın malzemesi olarak görmek mümkün. Ama Yalçın'ın analizinde bu kavram, Türkiye'nin iç işleyişine dair çok daha keskin bir soruyu taşıyor: Burada kim yargılıyor, kim yargılanıyor ve bu ikisi arasındaki sınırı kim çiziyor?

Türkiye'de kamusal alanda "ayırt etme" eylemi her zaman risksiz olmamıştır. Bir kurumu eleştirmek, bir politikayı sorgulamak ya da sadece farklı bir okuma önermek, belirli dönemlerde ciddi bedeller doğurmuştur. Yalçın'ın dikkat çektiği nokta tam da burası: krinein korkusu, Türkiye'de salt bireysel bir kaygı değil, toplumun kolektif reflekslerine işlemiş bir mekanizmadır.

Bu mekanizma, baskı aracılığıyla değil, çoğunlukla içselleştirme yoluyla çalışır. İnsan, bir gün dışarıdan bir baskıyla karşılaşır; zamanla o baskıyı kendisi üretmeye başlar. Sosyolojide buna "öz-sansür" deniyor. Ama Yalçın'ın yorumunda bu kavram daha derine iniyor: öz-sansür değil, var oluşsal bir çekilme.

Siyasal Alanda Krinein

Türkiye'nin siyasi tarihi, krinein'in nasıl işlediğini görmek için son derece verimli bir zemin sunuyor. Karar vericiler, kurumlar, siyasi aktörler... Hepsi belirli dönemlerde yargılama kapasitesini ya sistematik biçimde kullanamamış ya da bu kapasitenin kendisine yöneltilmesinden çekinmiştir.

Bu durumu salt otoriter eğilimlere bağlamak eksik bir okuma olur. Çünkü krinein korkusu, otoriter sistemlerde değil, demokratik iddia taşıyan ama yapısal kırılganlıkları olan sistemlerde de kök salabilir. Türkiye bu ikinci kategoriye çok daha yakın duruyor; tam da bu yüzden Yalçın'ın analizi daha kritik bir yer tutuyor.

Siyasal alanda krinein'in işleyişi şöyle özetlenebilir: Bir karar vericinin "yanlış" tarafta görünme korkusu, zamanla karar alma mekanizmalarının kendisini felç eder. Kurumlar, bağımsız değerlendirme yapmak yerine belirlenen çerçevenin içinde kalmayı tercih eder. Yargı, yürütme, yasama, medya... Her alan kendi krinein korkusunu üretir ve bu korku, bir süre sonra sistemi içten kuşatır.

Yalçın bu noktada yalnızca gözlemci değil; bir teşhis koyucu gibi davranıyor. Söylediği şu: Türkiye'nin en büyük sorunu belki doğrudan yaşanan krizler değil, kriz üretme kapasitesinin köreltilmesidir. Krinein yapamazsanız, yani ayırt edemez, yargılayamaz, karar veremezseniz, olayların önünde değil ardında kalırsınız.

Sessizleşen Sesler

Gazeteciler, akademisyenler, sivil toplum temsilcileri, bürokratlar... Türkiye'de kamusal alanda söz söyleme kapasitesine sahip olan her kesim, son yıllarda farklı düzeylerde bir daralma yaşadı. Bu daralmanın tamamı yasal kısıtlamalarla açıklanamaz. Yalçın'ın dikkat çektiği boyut tam da bu: yasanın erişemediği yerde korkunun iş gördüğü alan.

Bir gazeteci, haberini yayımlamadan önce "bu haberin bedeli ne olur?" diye düşünmeye başladığında, krinein korkusu devreye girmiş demektir. Bir akademisyen, araştırmasını sunarken belirli kavramlardan kaçındığında aynı şey olur. Bir bürokrat, imzasını atmadan önce "bu karar beni nereye götürür?" sorusuyla başbaşa kaldığında da.

Bu sessizleşme süreci, tek bir anda gerçekleşmez. Yavaş, kümülatif ve çoğu zaman görünmez biçimde ilerler. Toplum fark ettiğinde, normun çoktan değişmiş olduğunu görür.

Normalleşme ve Birey

Krinein korkusunun belki de en tehlikeli boyutu, normalleşmesidir. Bir korku, toplumun gündelik pratiklerine yeterince işlediğinde artık korku olarak algılanmaz; sağduyu olarak görülmeye başlar. "Öyle şeyler söyleme, başın belaya girer" cümlesi, zamanla uyarı olmaktan çıkar ve hayatta kalma rehberine dönüşür.

Türkiye'de bu dönüşümü çeşitli katmanlarda gözlemlemek mümkün. Aile sofralarındaki siyaset tartışmalarının giderek azalması, sosyal medyada belirli konularda kendiliğinden oluşan sessizlikler, basın toplantılarında sorulamayan sorular... Bunların hepsi, krinein korkusunun sosyolojik bir varlık kazandığının işaretleridir.

Birey bu mekanizma karşısında ne yapabilir? Yalçın'ın analizinde bu soruya doğrudan bir yanıt verilmiyor; ama sorunun kendisini sormak bile bir başlangıç noktası. Çünkü krinein korkusunu görünür kılmak, onun gücünü bir ölçüde kırar. Adını koyamadığın bir şeyle başa çıkamazsın.

Bireyin bu mekanizma karşısındaki konumu, edilgen bir kurban olmakla aktif bir yeniden üretici arasında bir yerde duruyor. Yani her birey, hem bu korkudan zarar görüyor hem de onu çeşitli biçimlerde yeniden üretiyor. Bu ikili rol, sorumluluğu dağıtıyor ve toplumsal hesap sorma süreçlerini zorlaştırıyor.

Yalçın'ın Gözleminin Ötesi

Soner Yalçın, Türkiye'de uzun süredir hem gazetecilik yapan hem de bu sürecin bir parçası olan bir isim. Krinein üzerine yazdıklarını yalnızca kavramsal bir analiz olarak okumak mümkün. Ama daha ilginç bir okuma şu: Bu analiz, Türkiye'nin kendine baktığı ama çoğunlukla görmekten kaçındığı bir aynayı tutuyor önüne.

O aynada ne görünüyor? Ayırt etme kapasitesini yitirmiş ya da bu kapasiteden vazgeçmeye zorlanmış bir toplumun siyasal ve kamusal görünümü. Yargılama işlevinin belirli ellerde toplandığı, geri kalanların ise bu işlevi "tehlikeli" bulduğu için terk ettiği bir yapı.

Burada önemli bir ayrımı yapmak gerekiyor. Krinein korkusu, Türkiye'ye özgü değil. Farklı ölçeklerde pek çok toplumda var. Ama Türkiye'yi bu konuda özelleştiren şey, bu korkunun hem derinliği hem de kurumsallaşma biçimi. Bireysel bir kaygı olmaktan çıkıp sistemin işleyişine entegre olmuş bir mekanizma haline gelmesi, meselenin ciddiyetini artırıyor.

Yalçın'ın analizinin bize sormamızı sağladığı soru şu: Bir toplum, krinein yapma kapasitesini kaybettiğinde ya da bu kapasiteden feragat ettiğinde, hangi kararları alamaz hale gelir? Hangi sorunları çözemez? Ve en önemlisi, bu kapasiteyi yeniden nasıl inşa eder?

Bu sorular, kamuoyunun gündelik tartışma alanında pek yer bulmaz. Çünkü bu soruların kendisi de bir krinein eylemi gerektirir. Yani ayırt etme, yargılama, karar verme... Ve Türkiye'de bu eylemin bedeli hâlâ sıfır değil.

Yalçın'ın katkısı, bu döngüyü adlandırmakta yatıyor. Adlandırmak çözüm değil; ama çözümün ön koşulu. Bir kavramın üzerine söz söyleyebilmek, onunla hesaplaşmanın ilk adımıdır. Bu adımın atılıp atılmayacağı ise Türkiye'nin önümüzdeki dönemde kendine soracağı en temel sorulardan biri olmaya devam edecek.