Romanın Merkezine Yaşlı Kadını Koymak Neden Meşru Bir Tercih?

Bir yazarın 71 yaşındaki bir kadını romanının başına oturtma kararını açıklarken "neden olmasın ki?" diye sorduğunu duyduğumda, önce içimden bir şey kıpırdadı. Sonra düşündüm: bu sorunun sorulması gerekiyor olması, zaten başlı başına bir sorun değil mi?

Gerçek hayatta 71 yaşında insanlar var. Bu bir olgu. Otobüste, markette, parkta, aile sofrasında, iş toplantısında ve evet, bazen sahnede de onlar var. Peki romanlarımızda? Çoğunlukla ya yoklar, ya kenarda oturuyorlar, ya da anlattıkları geçmişin sisli koridorlarında kaybolmuş bir sembol olarak işlev görüyorlar. Edebiyat onlara "sen burada bekle" diyor ve okumaya devam ediyor. Bu bir tercih. Ve her tercih gibi, bu tercih de sorgulanabilir.

Edebiyat Kimi İçin, Kimi Hakkında Yazıyor?

Bir romanın kimi anlattığı, yalnızca estetik bir tercih değil. Aynı zamanda bir dünya görüşü. Genç bir karakterin varoluş krizini, orta yaşlı birinin kariyer çöküşünü ya da henüz otuzuna gelmemiş birinin aşk acısını romanın tam merkezine koymak artık neredeyse reflekse dönmüş durumda. Bu refleksin kaynağını sorgulamak gerekiyor.

Piyasanın işaret ettiği yer mi burası? Belki. Yayıncıların "hedef kitle" algısı mı şekillendiriyor bunu? Büyük ihtimalle. Ama dikkat edin, bu "hedef kitle" kurgusunun kendisi de oldukça şüpheli. Çünkü okur demografisi, anlatılan karakter demografisiyle doğru orantılı değil. Yaşlı okurlar var, çok sayıda. Üstelik onlar da bir genç karakter hakkında roman okuyabiliyor. Öyleyse genç karakter okunamayan bir şey değil demek ki. O zaman neden 71 yaşındaki bir kadın karakteri "riskli" buluyor yayıncılık dünyası?

Aslında burada işleyen mekanizma şu: yaşlılık, çoğu zaman "pazar dışı" olarak kodlanıyor. Sanki yaşlı bir karakter, romanın satışını değil yalnızca rafta bekleme süresini artıracakmış gibi. Bu düşünce tarzı hem ekonomik hem de kültürel olarak son derece dar. Ve bu darlığın bedelini edebiyat ödüyor.

Cesaret Meselesi Değil, Refleks Meselesi

71 yaşındaki bir kadını romanın başına oturtmak, cesaret gerektiriyorsa sorun karakterde değil yayıncılık reflekslerindedir. Bunu net söylemek gerekiyor.

Cesaret, normun dışına çıkmak için gereklidir. Norm yanlışsa, "cesaret" diye kutladığımız şey aslında yalnızca düzelme çabasıdır. Yaşlı kadını romanın merkezine koymak, bir provokasyon değil; bir normalleşme adımıdır. Ama bugünkü yayıncılık ikliminde bu adım hâlâ bir açıklama gerektiriyor. Hâlâ "neden böyle bir karar aldınız?" diye soruluyor yazara.

Oysa kimse 28 yaşında bir kadını romanın başkarakteri yapan yazara "bunu neden seçtiniz?" diye sormuyor. İşte bu asimetri, tam da sorunun kendisi.

Karakterizasyon anlayışının bu kadar dar kalması, edebiyatın kendi sınırlarını çizmesinden başka bir şey değil. Ve bu sınırlar çizildikçe, içeride kalan alanın ne kadar küçüldüğünü görmek mümkün oluyor. Yaşlılık edebiyatın içine giremiyorsa, o edebiyat neyin edebiyatıdır?

Demografik Gerçeklik, Anlatısal Görünmezlik

Dünya nüfusu yaşlanıyor. Bu demografik dönüşüm, sadece sağlık sistemlerini, emeklilik fonlarını ya da şehir planlamasını değil, kültürel üretimi de ilgilendiriyor. Edebiyat, toplumun aynası olmak iddiasındaysa, bu aynada yaşlı insanları neden göremiyoruz?

Türkiye özelinde de bu soru son derece somut. Yaşlanan bir nüfus, büyüyen bir 65 yaş üstü kesim ve bu kesimin kültürel temsildeki yeri? Giderek daha görünür hale gelen bir demografik gerçekliğin karşısında edebiyatımız hâlâ genç kahramanlar, orta yaş bunalımları ve nesil çatışmalarıyla meşgul. Bu bir sorun değil mi?

Kuşkusuz yaşlılık Türk edebiyatında yok değil. Anneanne figürü var, geçmişin tanığı olarak yaşlı adam var, hatta bazen bilge yaşlı kadın var. Ama bunlar genellikle yan karakterler. Bir işlev görüyorlar: geçmişi aktarıyorlar, bağlantı kuruyorlar, ölüyorlar ve başkasının hikayesini ilerlettiriyorlar. Kendi hikayelerinin öznesi olarak nadiren karşımıza çıkıyorlar.

İşte bu görünmezlik, bir temsil krizi. Hem küresel hem yerel.

Yaşlılık İmgesini Yeniden Kurmak

Şimdi asıl meseleye geliyorum. Yaşlı karakteri romanın merkezine koymak yetmiyor. Nasıl kurulduğu da önemli.

Edebiyatta yaşlılık imgesi çoğu zaman iki kalıba sıkışıyor. Ya hüzünlü bir nostalji anlatısı: "geçmişi anımsıyorum, ama şu an belirsiz." Ya da yükü ağır bir sembol: hastalık, yalnızlık, yaklaşan son. Her iki imgede de yaşlı karakter, kendi anlatısının aktif öznesi değil. Bir atmosfer aracı.

Oysa 71 yaşındaki bir kadın, arzulanabilir bir gelecek hayal edebilir. Bir karar verebilir, o kararın sonuçlarıyla yüzleşebilir. Hata yapabilir, büyüyebilir. Bir ilişkide güç uygulayabilir ya da güçten düşebilir. Mizah yapabilir, dünyaya yeni bir gözle bakabilir. Kısacası, insan olabilir. Tam, çelişkili, karmaşık bir insan.

Bu karakter zenginliğini hayata geçirmek için yazarın önce içselleştirmesi gereken şey şu: yaşlılık bir sonuç değil, bir hal. Bir mekân değil, bir hareket. Ve edebiyat, bu hareketi takip etmeyi seçebilir.

Bunun örnekleri var. Dünya edebiyatında yaşlı kadını tam ve karmaşık bir özne olarak kurgulayan yazarlar çıktı. Ama bu istisnalar hâlâ istisna olarak konuşuluyor. Kural haline gelmiyor. Ve kuralın dışında kaldığı sürece, her yeni örnek "cesur" ya da "alışılmadık" sıfatlarıyla gündeme geliyor. Bu sıfatlar, aslında bir takdir değil; bir şaşkınlık kaydı.

Yazarın Tercihi, Toplumsal Bir Edim

Yazarlık, yalnızca estetik bir etkinlik değil. Bunu biliyoruz. Hangi seslerin duyulduğu, hangi bedenlerin sayfada yer kapladığı, hangi yaşam dönemlerinin anlatıya layık görüldüğü, bunların hepsi birer tercih. Ve her tercih, bir tutum içeriyor.

71 yaşında bir kadını romanın başına koymak, sadece "farklı" bir karakter seçmek değil. Aynı zamanda şunu söylemek: bu hayat anlatılmaya değer. Bu beden, bu zihin, bu varoluş; roman kağıdı kadar değerli. Bu söylem, görünür yapıldığı her anda bir şeyi yerinden oynatıyor. Yaşlılığa bakışı, edebiyatın neyi kapsadığına dair algıyı ve okurla kurulan örtük sözleşmeyi.

Yazarın bu sorumluluğu sahiplenmesi, romantik bir yükümlülük değil. Gayet pratik bir farkındalık. Çünkü anlatılar, insanların kendilerini ve birbirlerini nasıl gördüğünü şekillendiriyor. Bir yaşlı kadın, romanın merkezinde güçlü, çelişkili, insani bir özne olarak kurulduğunda, bu yalnızca o kitabın ötesinde bir şey yapıyor. Zihinlerde bir yer açıyor.

Bu yer açılmadan, gerçek hayatta da o temsil genişlemiyor. Medyada, sinemada, tiyatroda, gündelik sohbette yaşlı kadınların nasıl görüldüğü ile edebiyatın onlara nasıl baktığı arasında sürekli bir alışveriş var. Bu alışveriş tek yönlü değil. Edebiyat hem besliyor hem besleniyor. Ama değişimi başlatmak için bir yerden başlamak gerekiyor.

Romanların bu başlangıç noktasını üstlenmesi, bir erdem değil, zaten yapmaları gereken şey.

Sonunda dönüp o soruya bakıyorum: neden olmasın? Cevabı aslında çok basit. Hiçbir geçerli nedeni yok. 71 yaşındaki bir kadının roman kahramanı olmaması için tutarlı, savunulabilir, edebiyat tarihini ve insan gerçekliğini dikkate alan tek bir argüman yok ortada. Varsa, buyurun söyleyelim. Ama tahminim, o argümanın yerine yalnızca bir alışkanlık, bir pazar refleksi ve bir görme tembelliği oturuyor.

Edebiyat görme tembelliğini barındıracak kadar küçük bir alan değil. Ya da olmamalı.