Pezeşkiyan'ın Uyarısı: İran İçeriden Çökertilmek İsteniyor

İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan'ın son günlerde yaptığı açıklama, alışılagelen siyasi söylemin ötesinde bir anlam taşıyor. Pezeşkiyan, mevcut güvenlik ortamının geçmiş çatışma dönemlerine kıyasla çok daha karmaşık bir yapıya büründüğünü ifade etti ve düşmanın İran'ı doğrudan askeri bir çatışmayla değil, içeriden zayıflatarak çökertmeyi hedeflediğini vurguladı. Bu tür resmi uyarıların İran siyasetinde nadiren bu kadar açık dile getirildiğini hatırlatmak gerekir. Burada asıl mesele, görünen açıklamanın ötesinde ne olduğu.

Resmi Bir Uyarının Ağırlığı

İran siyasi tarihinde "içeriden tehdit" söylemi yeni değil. Ancak bu söylemin bir cumhurbaşkanı ağzından, bu denli doğrudan ve aleni biçimde dile gelmesi, kamuoyuna yönelik basit bir güvenlik mesajından fazlasını ifade ediyor. Pezeşkiyan'ın bu açıklamayı hangi konjonktürde yaptığına bakmak gerekiyor: İran, bir yandan yoğun uluslararası baskı altındayken öte yandan ekonomik sıkıntı, iç toplumsal gerilim ve bölgesel dengelerdeki köklü değişimlerle eş zamanlı boğuşuyor.

"Günümüzdeki tehdit, geçmiş çatışmalardan çok daha karmaşık. Düşman bizi içeriden yıkmayı hedefliyor." Mesud Pezeşkiyan, İran Cumhurbaşkanı

Diplomaside söylenen kadar, söylenmeyen de önemlidir. Pezeşkiyan'ın bu açıklamada özellikle "geçmiş çatışmalar" ifadesini kullanması dikkat çekici. Bu, İran'ın sekiz yıl süren İran-Irak Savaşı'nda edindiği deneyimi ima ediyor olabilir. O dönemde tehdit tanımlıydı, cephe belirliydi, düşman görünürdü. Bugün ise tablo farklı: Tehdidin kaynağını, biçimini ve zamanlamasını önceden saptamak çok daha güç.

"İçeriden Çökertme" Ne Anlama Geliyor?

Bu söylemi anlamlandırmak için İran'ın son yıllarda yaşadığı deneyimlere bakmak gerekiyor. Ülke, birbirini izleyen protestolar, ekonomik kırılganlık, altyapı sabotajları ve iletişim ağlarını hedef alan saldırılarla karşılaştı. Bunların bir bölümü doğrudan dış müdahaleyle ilişkilendirildi; bir bölümü ise iç dinamiklerden besleniyordu. Pezeşkiyan'ın işaret ettiği "içeriden zayıflatma" stratejisi, bu iki boyutu kasıtlı olarak birbirinin içine geçiren bir yaklaşımı tanımlıyor.

İran'ın güvenlik terminolojisinde bu yaklaşıma "yumuşak savaş" adı veriliyor. Yani silahlı çatışma yerine toplumsal kutuplaşma, ekonomik baskı, dezenformasyon ve sivil huzursuzluğu araç olarak kullanan bir strateji. Bu tür tehditlerin geleneksel askeri savunma anlayışıyla karşılanamayacağı açık. Aslında bu, pek çok devletin bugün yüzleştiği sorunun İran versiyonu. Fark şu: İran bu baskıları, halihazırda derin bir ekonomik darboğazın ve uluslararası tecridin ortasında yaşıyor.

Burada kritik bir bağlam var. İran'ın nükleer programı üzerindeki uluslararası baskı, yaptırım rejimi ve bölgedeki vekilsavaş dinamikleri bir araya geldiğinde, "içeriden çökertme" iddiası soyut bir söylem olmaktan çıkıyor. Çünkü dışarıdan uygulanan ekonomik baskı, içerideki hoşnutsuzlukla birleştiğinde devlet için varoluşsal bir kırılganlık zemini oluşturuyor.

Neden Bu Kadar Karmaşık?

Pezeşkiyan'ın "geçmişe kıyasla daha karmaşık" nitelendirmesi, sıradan bir siyasi söylem değil. Bu adımı yalnızca bugünün gelişmeleriyle okumak yanıltıcı olur.

İran, geçmişte tehditlerini görece net bir çerçevede tanımlayabiliyordu. Devrim sonrası dönemde tehdit Batı müdahalesiydi; Irak Savaşı döneminde Bağdat'tı; sonraki yıllarda İsrail ve ABD'nin bölgedeki varlığıydı. Bu çerçeveler, rejimin iç meşruiyetini pekiştirmeye de yarıyordu. Dışarıdan gelen tehdit, içerideki farklı kesimleri ortak bir paydada buluşturabiliyordu.

Ama bugün tablo farklı işliyor. Genç nüfusun ekonomik beklentileri, toplumsal özgürlük talepleri ve dijital iletişimin yeniden şekillendirdiği kamuoyu ortamı, geleneksel güvenlik söyleminin işlevselliğini sınırlandırıyor. Düşmana karşı toplu dayanışma refleksinin giderek zayıfladığı bir ortamda, "içeriden zayıflatma" söylemi aynı zamanda iç muhalefete yönelik bir mesaj işlevi de görebilir. Asıl belirleyici olan, tarafların ne istediğinden çok neyi göze alabileceği.

Bölgesel Denklem ve Türkiye Boyutu

İran'ın bu iç güvenlik kaygıları, boşlukta yaşanmıyor. Bölgesel dinamikler, özellikle son yıllardaki gelişmeler göz önüne alındığında, İran'ın güvenlik algısını doğrudan şekillendiriyor.

Suriye'deki köklü değişim, İran'ın bölgedeki stratejik derinliğini önemli ölçüde sarstı. Lübnan cephesindeki gelişmeler, uzun yıllar boyunca İran'ın bölgesel projeksiyonunun temel unsuru olan yapıları ciddi biçimde sarstı. Bu gelişmeler bir arada değerlendirildiğinde, İran'ın hem dışarıdaki nüfuz ağlarını yeniden kurma hem de içerideki birliği koruma baskısıyla eş zamanlı mücadele ettiği görülüyor.

Türkiye açısından bu tablonun ayrı bir önemi var. Türkiye ve İran, köklü rekabet ve işbirliği unsurlarını bir arada barındıran, tarihsel olarak karmaşık bir ilişki içinde. Suriye meselesi bu ilişkiyi zaman zaman gerdi, zaman zaman pragmatik bir zemine çekti. Ankara, İran'ın iç istikrarsızlığını doğrudan kışkırtmak gibi bir politika izlemese de Tahran'ın zayıflamasının bölgesel dengelere yansımaları konusunda hesap yapmak zorunda.

Türkiye'nin sınırına yakın coğrafyada, yani Irak, Suriye ve İran'ın kuzey bölgelerinde, çok sayıda aktörün hem rekabet ettiği hem de örtüşen çıkarlara sahip olduğu bir dinamik var. İran'ın olası bir iç istikrarsızlık dönemine girmesi, bu denklemi radikal biçimde değiştirebilir. Mülteci hareketleri, sınır güvenliği ve bölgedeki Kürt dinamikleri üzerinden Türkiye'yi doğrudan etkileyebilecek senaryolar söz konusu olduğunda, Ankara'nın bu gelişmeleri yakından takip ettiğini varsaymak yanlış olmaz.

Söylemin Sınırları ve Gerçek Kaygılar

Pezeşkiyan'ın açıklamasını değerlendirirken bir denge gözetmek şart. Bu tür söylemler, İran'da tarihsel olarak hem gerçek güvenlik kaygılarını yansıtmak hem de iç siyasi hesaplaşmalarda bir zemin oluşturmak amacıyla kullanıldı. Dolayısıyla açıklamayı yalnızca bir olgu tespiti olarak okumak da, yalnızca bir siyasi araç olarak okumak da eksik kalır.

Gerçek şu ki İran, ciddi ve çok katmanlı bir güvenlik baskısı altında. Ekonomik yaptırımların yarattığı derin kırılganlık, bölgesel nüfuz ağlarındaki erozyon ve iç toplumsal dinamiklerdeki gerilim, birbirini besleyen bir döngü oluşturuyor. Pezeşkiyan'ın dile getirdiği "içeriden çökertme" senaryosu, bu döngünün mantıksal uzantısı olarak değerlendirilebilir.

Öte yandan İran devletinin tarihsel dayanıklılığı da göz ardı edilemez. Kuruluşundan bu yana defalarca dış baskı ve iç kriz yaşayan bir rejimin, bu söylemi yalnızca çaresizliğin ifadesi olarak okumak doğru olmaz. Aksine, bu tür açıklamalar çoğu zaman devletin tehdit algısını güncellediğinin ve ona göre önlem aldığının sinyali.

Örtüşen Kaygılar, Belirsiz Bir Gelecek

İran'ın iç istikrar kaygısıyla dış tehdit algısının bu denli iç içe geçtiği bir süreçte, bölgesel dinamiklerin nereye evrileceğini bugünden kestirmek güç. Pezeşkiyan'ın açıklaması, bu belirsizliği kamuoyu önünde kabul etmenin yanı sıra ona karşı bir hazırlık sürecinin mesajını da veriyor.

Önümüzdeki dönemde asıl soru, bu söylemin sahadaki karşılığının ne olacağı. İran, iç meşruiyetini koruma çabasını dış tehdit söylemiyle pekiştirmeye devam mı edecek, yoksa hem içeride hem dışarıda daha pragmatik bir çizgiye mi çekecek politikasını?

Bölge ülkeleri açısından ise belirleyici olan, İran'ın bu süreçten nasıl çıkacağı değil, geçiş sürecinin kendisinin ne kadar istikrarsız olacağı. Çünkü Tahran'ın bu dönemi nasıl yönettiği, komşularının önünde yıllarca sürecek güvenlik hesaplamalarını doğrudan şekillendirecek.