Maxxing sözlüğe girdi: Sosyal medya, dili nasıl değiştiriyor?

Dictionary.com, 2026 yılının kelimesi olarak "maxxing"i seçtiğini duyurduğunda ilk düşüncem şu oldu: Bir sözlük kararı bu kadar şey anlatabiliyorsa dilin kendisi de artık çok farklı bir yerde demektir. Çünkü bu seçim, bir kelimenin popüler olduğunu tescil etmekten ibaret değil. Sosyal medyanın dili nasıl ürettiğini, nasıl hızlandırdığını ve nihayetinde nasıl kurumsal bir onaya kavuşturduğunu gösteren küçük ama keskin bir ayna.

"Maxxing" ne demek, nereden geliyor?

Kelime, İngilizce "max" yani maksimum sözcüğünün fiilleştirilmiş haliyle başlıyor. Ama asıl dolaşıma girdiği yer akademik dil değil, sosyal medya platformları, özellikle de TikTok ve Reddit. Temel anlamıyla "maxxing"bir alanda mümkün olan en yüksek potansiyeli yakalamaya çalışmak demek. Bunu "looksmaxxing" (fiziksel görünümü en üst düzeye çıkarma çabası), "gymmaxxing" (spor rutinini maksimize etme) ya da "sleepmaxxing" (uyku kalitesini optimize etme) gibi türevleri üzerinden düşünebilirsiniz.

Kelimenin ilginç tarafı, hem samimi bir öz-geliştirme arzusunu hem de bu arzunun içindeki hafif absürd boyutu aynı anda taşıması. Yani kimileri için gerçek bir yaşam tarzı felsefesi, kimileri için ise o felsefenin hafifçe alay edilen karikatürü. İşte bu iki katmanlılık, kelimeyi sosyal medyada bu denli verimli kılan şey. Her iki taraftan da kullananlar var ve her iki kullanım da kelimeyi besliyor.

Sözlüklerin yılın kelimesini seçmesi ne işe yarıyor?

Dictionary.com'un yılın kelimesini seçme pratiği, dilin ruhunu yakalamaya çalışan editöryal bir jest olarak düşünülebilir. Özellikle son on yılda bu seçimler, salt dilbilimsel bir analiz olmaktan çıkıp neredeyse kültürel bir barometre işlevi görmeye başladı. Başka sözlükler de benzer seçimler yapıyor: Oxford, Merriam-Webster, Collins... Her biri kendi seçtiği yılın kelimesiyle aynı zamanda bir toplumsal teşhis koyuyor.

Tarihsel sürece bakınca bu geleneğin izlerini görmek mümkün. Örneğin "pandemic" (salgın) kelimesinin 2020'de birden fazla sözlük tarafından yılın kelimesi seçilmesi, o yılın kolektif deneyimini tek bir sözcükte kristalize etti. "Post-truth" 2016'da Oxford'un seçimiydi. "Gaslighting" 2022'de Merriam-Webster'ın seçimi oldu. Bu seçimler, kelimeyi popüler yapmanın ötesinde, zaten popüler olan bir kelimeyi görünür kılıyor.

"Maxxing" için de benzer bir süreç işledi. Kelime sözlük sayfasına taşındığında, sosyal medyada çoktan milyonlarca kullanıcının dilinde yerleşik durumdaydı. Dictionary.com'un yaptığı, bu gerçeği resmileştirmek oldu.

Dil üreticiliğinin algoritması

Sosyal medyanın kelime yaratma hızını konuşmadan bu tartışmayı bitirmek olmaz. Geçmiş dönemlerde bir ifadenin ana akıma taşınması yıllar alırdı. Sokaktan medyaya, medyadan sözlüğe uzanan bu yolculuk yavaş ve süzgeçlerle doluydu. Bugün o süzgeçlerin bir kısmı hâlâ var ama hızları tamamen değişti.

Platformların algoritması, içerikleri ilgi çekiciliklerine göre yaygınlaştırırken aslında belirli sözcükleri ve ifadeleri de pekiştiriyor. Bir TikTok videosu milyonlarca izlenme aldığında içinde geçen kelimeler de birlikte yayılıyor. Yorum bölümleri, "duet" ve "stitch" kültürü, hashtagler... Bunların hepsi bir kelimenin coğrafi ve demografik sınırları aşarak dolaşımına zemin hazırlıyor.

Dilbilimciler bu hıza farklı tepkiler veriyor. Bir kesim, bu hızın dilin doğal evrimine zarar verdiğini öne sürüyor çünkü bir kelimenin anlam derinliği kazanması için zamana ihtiyacı var. Öte yandan başka sesler, dilin her dönemde benzer dönüşümler geçirdiğini, sadece bu sefer hızlanmanın çok daha görünür olduğunu savunuyor. Her iki tarafın da tutarlı argümanları var. Ama şu gerçek değişmiyor: Platformlar artık pasif birer iletişim kanalı değil, aktif birer dil üreticisi.

Türkçede durum ne?

Bu tabloyu yalnızca İngilizce üzerinden okumak eksik kalır çünkü Türkçe de bu değişimin tam ortasında duruyor. Türkiye'de sosyal medya kullanımının genç nüfus arasında ne kadar yaygın olduğunu düşünürsek yeni kelime ve ifadelerin ne kadar hızlı dolaşıma girdiğini de tahmin edebiliriz.

"Moralin batsın", "efsane" gibi ifadeler zaten uzun süredir sokak dilinin parçasıydı. Ama son yıllarda üretim hızı bambaşka bir boyuta geçti. "Modumda değilim", "çok saçmaladın ya", "yok artık" gibi kalıplar; "yaşlandım", "çöktüm", "mahvolduk" gibi abartı yüklü ifadeler ya da doğrudan İngilizce'den alınan "vibe", "era", "slay" gibi kelimeler... Bunlar Türkçe sosyal medya dilinin son birkaç yılda ürettiği katmanı oluşturuyor.

Aslında burada ilginç bir süreç işliyor. Türkçe, ödünç sözcükleri her zaman benimsedi ve kendi ses yapısına entegre etti. Ama bugün bu süreç çok daha hızlı ve çok daha az bir filtreyle işliyor. "Slay" olduğu gibi kullanılıyor, "vibe" bazen "vayp" diye okunuyor bazen de aynı kalıyor. Türkçe bu yabancı öğeleri sindirip sindirmeyeceğine henüz karar vermiş değil gibi ama süreç beklemeden ilerliyor.

Öte yandan tamamen yerli üretimler de var. Türkçe sosyal medya kültürünün yarattığı bazı kelimeler ve kalıplar zamanla haber dilinde, reklam metinlerinde hatta zaman zaman yazılı basında da görünür olmaya başladı. Bu ana akıma taşınma süreci, İngilizcede gördüğümüzün çok benzeri. Tek fark, Türkçe bu süreç için henüz kurumsal bir sözlük mekanizmasına sahip değil. Yılın kelimesini seçen, bu seçimi kamuoyuyla paylaşan ve tartışmaya açan bir yapı yok. Belki de olması gerekenin tam da bu olduğunu söylemek abartı sayılmaz.

Sözlüğe girmek ne anlama gelir?

Bir kelimenin sözlüğe girmesi, çok daha büyük bir şeyin sembolü aslında. Dilin her an canlı, her an değişken ve her an müzakere halinde olduğunun ilanı. Sözlükler kapatıcı değil; aksine kapıları açık tutan kurumlar olarak işlev görüyor. Bir kelimeyi kabul ettiklerinde aslında şunu söylüyorlar: Bu topluluk bu sözcüğü benimsedi, bu sözcük artık burada.

"Maxxing"in yolculuğu, anonim bir kullanıcının bir platformda ürettiği ya da popülerleştirdiği bir ifadenin nasıl küresel bir dil kurumunun sayfasına taşınabileceğini somut biçimde gösteriyor. Bu yolculuk hem büyüleyici hem de biraz baş döndürücü.

Dili kim üretiyor sorusunun cevabı, tarihsel olarak hep topluluklar oldu. Ama bugün o toplulukların birbirleriyle etkileşim hızı ve biçimi köklü biçimde değişti. Milyonlarca insanın aynı anda aynı platformda bulunduğu, aynı videoyu izlediği, aynı yorumu okuduğu bir ortamda kelimeler de eskisinden çok daha hızlı büyüyor ve eskisinden çok daha hızlı eriyor.

Peki Türkçe bu değişimi nasıl karşılıyor? Kurumsal düzlemde henüz pek tepki göstermiyor ama sokakta, ekranda, kulaklıkta ses ses işliyor. Belki de asıl soru şu: Hangi kelimeler kalacak, hangileri bir sezon sonra kimsenin hatırlamadığı hashtagler arasında kaybolacak? Bunu şimdi bilemeyiz. Ama dilin hangi sözcükleri tuttuğuna bakmak, o topluluğun neyi önemsediğini anlamak için hâlâ en iyi yollardan biri.

Kaynakça:

• trthaber.com

• dictionary.com