Anayasa Mahkemesi Önünde Bir Can: Emekli Krizi Nereye Kadar Gidecek?

Bir hak arama eyleminin cenaze törenine dönüşmesi, alışılmış siyasi döngülerin dışında duran, başlı başına bir çığlıktır. Ankara'da emeklilerin Anayasa Mahkemesi önünde toplandığı o gün, emekli polis Ali Şekeroğlu yaşamına son verme girişiminde bulundu. Kaldırıldığı hastanede hayatını kaybetti. Böyle bir ölümü salt istatistiklerin ya da günlük haber akışının içinde eritip geçmek, analiz yapmakla yükümlü olan her kalemde ciddi bir vicdan sorununa yol açar. Çünkü Şekeroğlu'nun hikayesi, kişisel bir çaresizliğin ötesinde, Türkiye'de emekli kesiminin yaşadığı yapısal çöküşün belki de en somut, en yüksek sesli ifadesidir.

Burada durup bir an düşünmek gerekiyor: Neden Anayasa Mahkemesi önü? Tesadüf değil bu seçim. Anayasa Mahkemesi, bireysel hak ihlallerinin son başvuru mercii olma niteliğini taşır; en azından simgesel olarak öyle kabul edilir. Emeklilerin tam da orada toplanması, başka kapıların kapandığına dair bir inancın dışavurumudur. Hukuki yolların tükendiğini, idari kanalların işlevsizleştiğini, siyasi kulağın kapalı olduğunu hisseden insanların Anayasa Mahkemesi kapısına dayanması, kurumsal güven bunalımını gözler önüne sermektedir. Ve bu bunalımın içinde bir can yitirildi.

Sözleşme Neredeydi?

Emeklilik salt ekonomik bir mesele değildir; özünde bir toplumsal sözleşmedir. Kamu hizmetinde onlarca yıl çalışan, belirli kesintileri kabul eden, belirli gelirleri erteleyerek ileriye taşıyan bireyler, karşılığında insanca bir emeklilik güvencesi bekler. Bu beklenti, soyut bir dilek değil, hukukun ve devletin kendisinin kurumsal taahhüdüdür. Emekli polis Ali Şekeroğlu da bu taahhüde güvenerek mesleki yaşamını tamamlamış, devletle kurduğu o uzun soluklu ilişkinin sonunda belirli bir güvence içinde yaşamayı hak etmiş biriydi.

Aslında sorun çok daha derindir. Enflasyonun yüksek seyrettiği, alım gücünün eridiği dönemlerde emekli maaşları fiilen reel değer kaybına uğrar. Bu kaybın telafisi için gerekli olan düzenlemeler gecikmeli, yetersiz ya da hiç yapılmamış olduğunda, söz konusu toplumsal sözleşme tek taraflı olarak ihlal edilmiş olur. Devlet taahhüdünü yerine getirmezken bireyin o sözleşmeye bağlı kalması beklenir; bu eşitsizliğin kronikleşmesi ise giderek dayanılmaz bir hal alır. Şekeroğlu'nun son eylemi, yıllarca biriken bu dayanılmazlığın patlama noktasına ulaşmasıdır.

Kurumsal Yanıtsızlık

Türkiye'de emekli sorununu gündemin üst sıralarına taşıyan talepler yeni değil. Emekli dernekleri, meslek kuruluşları ve çeşitli sivil toplum ağları bu meseleyi defalarca kamuoyuna taşıdı. Yanıt çoğunlukla seçim dönemlerinde gündeme gelen kısmi iyileştirme paketleri biçiminde tezahür etti; ancak bu paketler yapısal bir çözümden çok, siyasi hesaplamalara göre şekillendirilmiş geçici müdahaleler olarak kaldı. Sonra gündem değişti, konu ertelendi, emekliler beklemekte devam etti.

Kurumsal yanıtsızlık diye adlandırdığım şey, yalnızca ilgisizlik değildir. Daha karmaşık bir irade yokluğuna işaret eder. Sorunun farkında olan aktörler mevcut; bürokratik raporlar yazılıyor, komisyonlar kuruluyor, çalışma grupları toplanıyor. Ama bu süreçler çoğunlukla kalıcı bir politika değişikliğine dönüşmeden kapanıyor. Bunun ardında, emekli kesiminin siyasi mobilizasyon gücüne ilişkin yanlış bir hesap yatıyor olabilir. Ya da kısa vadeli bütçe kaygılarının uzun vadeli sosyal maliyetlerin önüne geçmesi. Her iki durumda da ortaya çıkan tablo, yapısal irade yokluğunun somut bir örneğidir.

Bu sorunu görmezden gelmek imkansızdır; çünkü artık sonuçları bireysel acıların ötesine geçmektedir. Anayasa Mahkemesi önündeki eylem ve o eylemin içinde yitirilen bir can, toplumsal kırılmanın görünür hale geldiğinin işaretidir. Kurumsal hafıza yitirilirse, aynı hatalar tekrar tekrar yapılır. Emekli krizinde de tam olarak bu döngü işliyor: Sorun tanımlanıyor, çözüm erteleniyor, bedel birikiyor ve sonunda insan bedeniyle ödeniyor.

İmamoğlu'nun Mesajı Ne Anlatıyor?

Tutuklu İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu, Ali Şekeroğlu'nun ölümünün ardından bir başsağlığı mesajı yayımladı. Emeklilerin yaşadığı ekonomik sorunlara dikkat çeken İmamoğlu, "Yeter artık! Bir canımızı daha yitirmeye tahammülümüz yoktur" dedi ve İBB yönetimi ile belediyelere çağrıda bulundu.

Bu mesajı iki ayrı düzlemde okumak gerekiyor. Birinci düzlemde, muhalefet cephesinden gelen siyasi bir refleks var. İmamoğlu'nun içinde bulunduğu hukuki süreç düşünüldüğünde, bu tür kamuoyu açıklamaları hem siyasi varlığını sürdürme hem de tabanla bağı canlı tutma işlevi görür. Bu, bir eleştiri değil; çok katmanlı bir siyasi ortamda muhalefet figürlerinin öne çıkma biçiminin doğal okumasıdır.

Ancak ikinci düzlemde, çok daha önemli bir şey var. İmamoğlu'nun mesajının medyada yer bulması, emeklilerin çığlığının artık görmezden gelinemez bir kamuoyu baskısı yarattığını ortaya koyuyor. Siyasi figürler, kamuoyunun gündemine giren meseleleri sahiplenme eğilimi taşır. Dolayısıyla bir muhalefet liderinin emekli sorununu bu denli doğrudan dile getirmesi, konunun artık siyasi açıdan da reddedilemez bir ağırlık kazandığının göstergesidir. Bu bir başlangıç noktası olabilir; ya da geçmişte defalarca yaşandığı üzere, gündemin değişmesiyle birlikte sönen kısa süreli bir ilgi dalgasına dönüşebilir.

Bir Cenaze Neyi Sorgulatmalı?

Şekeroğlu son yolculuğunu Ahi Mesud Söğüt Camii'nde kılınan namazın ardından Elvanköy Mezarlığı'nda tamamladı. Arkasında bir aile, yakınlar ve sorulmamış onlarca soru bıraktı. Bu soruların bir kısmı kişisel, bir kısmı ise toplumsal ve kurumsal niteliktedir.

Kurumsal olanları şöyle sıralanabilir: Emeklilik sisteminin bugünkü yapısı, değişen ekonomik koşullara yanıt verebilecek esneklikte midir? Emekli maaşlarının güncellenmesindeki gecikmeler, hangi mekanizmayla belirleniyor ve bu mekanizmanın hesap verebilirliği nasıl sağlanıyor? Hak arama yolları tükenen bireylerin başvurabileceği etkin kanallar gerçekten işliyor mu, yoksa kağıt üzerinde var olup pratikte tıkalı mı?

Bu soruların yanıtları bürokratik raporlarda ya da kapalı kapılar ardındaki komisyon toplantılarında değil, somut politika değişikliklerinde aranmalıdır. Çünkü bir hak arama eyleminin cenaze törenine dönüşmesi, sosyal politika alanındaki gecikmelerin soyut bir yönetim başarısızlığı olmaktan çıkıp insan hayatına dokunan bir gerçekliğe dönüştüğünü ilan ediyor. Bu ilanın muhatabı yalnızca hükümet değil; yasama organı, yargı, medya ve kamuoyudur.

Emekli krizini konuşurken sayıları, yüzdeleri ve maaş tablolarını tartışmak kaçınılmazdır. Ama Ali Şekeroğlu'nun ölümü, bu tartışmanın bir insan yüzü olduğunu hatırlatıyor. Yüzü olan bir sorun, sayıların arkasına saklanamaz; en azından saklanmamalı. Türkiye'nin sosyal politika gündemi bu gerçekle yüzleşmek zorundadır.

Peki bu yüzleşme ne zaman gerçekleşecek? Ve gerçekleştiğinde, gündemin değişmesini bekleyen bir sonraki cenazeden önce mi olacak?