600 Hayvan, Bir Barınak, Sayısız Soru: Sorumluluk Kimin?

Kayalık bir arazide, birbirinden zor ayrılan yüzlerce hayvan. Ne yeterli barınak var önlerinde ne düzenli yem ne de veteriner eli değmiş izlenimi veren bir düzen. Barınak adıyla anılan bu yer, fotoğraflara yansıdığında pek çok kişinin aklına ilk gelen soru şu oldu: Burası koruma mı, yoksa terk mi?

Türkiye'de yaklaşık 600 hayvanın bir arada tutulduğu bu tablo, tek bir yerel yönetimin başarısızlığından çok daha fazlasını anlatıyor. Barınak sisteminin nasıl çalıştığına, daha doğrusu nasıl çalışmadığına dair yapısal bir resim sunuyor.

Barınak mı, Depo mu?

Barınak kelimesi, en basit tanımıyla bir canlıyı dış tehditlerden koruyan, temel ihtiyaçlarını karşılayan bir mekanı ifade eder. Ama 600 hayvanın kayalık bir alanda yaşam mücadelesi verdiği bir yer söz konusu olduğunda, bu tanım yerle bir oluyor.

Hayvanlar için temel gereksinimler nettir: temiz su, yeterli ve düzenli beslenme, sığınabilecekleri kapalı bir alan, hastalık belirtilerinin erken fark edileceği bir ortam. Bu koşulların hiçbirinin karşılanmadığı ya da yetersiz kaldığı bir mekânı barınak olarak adlandırmak, bir anlamda dilin de suça ortak edilmesi demek.

Söz konusu durum aslında hayvan refahı literatüründe "beş özgürlük" ilkesiyle çok net biçimde çerçevelenmiştir. Açlık ve susuzluktan özgürlük, rahatsızlıktan özgürlük, acı ve hastalıktan özgürlük, doğal davranış sergileme özgürlüğü, korku ve sıkıntıdan özgürlük. Bu ilkeler 1960'lardan bu yana hayvan refahının temel ölçütü olarak kabul görüyor. Kayalık bir arazide yüzlerce hayvanla aynı anda karşılandığını öne sürmek ise oldukça güç.

Hastalık ve Açlığın Görünmez Maliyeti

Kalabalık ve kontrolsüz barınak ortamları, hayvanlar için ciddi sağlık riskleri doğurur. Bu bir spekülasyon değil, veterinerlik biliminin iyi bilinen bir gerçeği. Köpekler arasında solunum yolu enfeksiyonları, parvovirüs, distemper gibi bulaşıcı hastalıklar kalabalık ortamlarda katlanarak yayılır. Kedilerde üst solunum yolu enfeksiyonları ve kalicivirus, benzer biçimde hızla yayılan hastalıkların başında gelir. Yetersiz beslenmeyle zayıf düşen bir bağışıklık sistemi bu riski daha da büyütür.

Yani sadece açlık değil, açlığın tetiklediği hastalık zinciri söz konusu. Ve bu zincir, bir noktada kırılmadığı takdirde toplu ölümlere zemin hazırlar. Barınaktaki hayvan sayısının bu denli yüksek olması, riski hem bireysel hem kolektif düzeyde artırıyor.

Burada şunu da sormak gerekiyor: Bu hayvanların sağlık taramasından geçirilip geçirilmediği, düzenli aşılama ve parazit tedavisi yapılıp yapılmadığı, hasta bir hayvanın fark edilip gerekli müdahalenin zamanında yapılıp yapılmadığı. Bu soruların yanıtları çoğunlukla kamuoyuyla paylaşılmıyor. Şeffaflık eksikliği, sorunun kendisi kadar önemli bir gösterge.

Kâğıtta Net, Pratikte Muğlak

Türkiye'de hayvan barınaklarına ilişkin yasal çerçeve, en azından kâğıt üzerinde belirli yükümlülükler tanımlıyor. Belediyelerin sahipsiz hayvanları toplaması, kısırlaştırması, aşılaması ve uygun koşullarda barındırması bekleniyor. 2024 yılında yürürlüğe giren düzenlemeyle birlikte bu tartışma yeni bir boyut kazandı; sahipsiz hayvanların akıbetine ilişkin farklı görüşler hâlâ güncelliğini koruyor.

Ama asıl mesele yasal çerçevenin varlığından çok uygulamasındaki boşluklar. Bir belediye barınağının nasıl denetleneceği, hangi sıklıkla ve kim tarafından ziyaret edileceği, hayvan sayısına göre minimum alan standartlarının ne olduğu, personel yeterliliğinin nasıl ölçüleceği gibi konular pratikte son derece muğlak kalıyor.

Hayvan barınağı işletmek, tıpkı hastane ya da okul işletmek gibi standartlar ve denetim gerektiren bir alan. Ama bu denetim mekanizması ne zaman işliyor? Çoğunlukla bir şeyler iyice bozulup kamuoyuna yansıdıktan sonra. Bu reaktif tutum, önleyici bir sistem anlayışıyla bağdaşmıyor.

Belediye sorumluluğu yalnızca bütçe ayırmaktan ibaret değil. Ayrılan bütçenin gerçekten hayvanların yaşam koşullarını iyileştirip iyileştirmediğini, barınakta çalışan personelin eğitim alıp almadığını ve hayvanların düzenli veteriner kontrolünden geçip geçmediğini takip etmek de bu sorumluluğun parçası.

Sivil Baskı Olmasa Ne Olurdu?

Bu tablonun kamuoyuna yansımasında sivil toplum ve hayvanseverlerin payı göz ardı edilemez. Sosyal medya paylaşımları, yerinde ziyaretler, belgeleme çabaları ve kamuoyu baskısı olmasaydı, bu barınaktaki koşulların ne kadarı görünür olabilirdi?

Bu soru rahatsız edici, ama yanıtı tahmin etmek zor değil. Hayvan barınaklarına ilişkin sistematik ve bağımsız denetim mekanizmaları güçlü olmadığında, sorunların gün yüzüne çıkması büyük ölçüde sivil farkındalığa kalıyor. Bu hem sistemin bir açığını hem de sivil denetimin ne denli kritik bir işlev üstlendiğini gösteriyor.

Hayvanseverlik, zaman zaman duygusal bir motivasyon olarak küçümsenir. Oysa bu alanda bireysel ve örgütlü sivil girişimlerin olmadığı bir Türkiye'de, kaç barınaktaki sorun hiç gün yüzüne çıkmadan devam ederdi, bunu gerçekten merak ediyorum. Kamuoyuna yansıyan her barınak vakası, aslında yansımayan kaç vakanın gölgesinde kalıyor?

Sivil denetim önemli, ama tek başına yeterli bir çözüm da değil. Gönüllü çabanın yetersiz kaldığı noktalarda sistemin devreye girmesi gerekiyor. Şu an olan ise tam tersi: Sistem yetersiz kaldığında sivil çaba devreye giriyor.

Tek Bir Barınak, Sistemin Aynası

Bu barınaktaki tablo, yalnızca o yerele özgü bir başarısızlık olarak okumak eksik bir analiz olur. Türkiye genelinde pek çok belediye barınağında benzer koşulların farklı ölçeklerde var olduğuna ilişkin haberler ve belgeler, yıllardır kamuoyunun gündemine taşınmaya çalışılıyor.

Ortak sorunlar tekrarlanan bir şablonu ortaya koyuyor: Yetersiz alan, aşırı kalabalık, düzensiz beslenme, yetersiz veteriner hizmeti, denetim boşluğu. Bu şablon, tek tek barınakların sorununu değil, sistemin yapısal kırılganlığını gösteriyor.

Hayvan barınaklarının gerçek anlamda işlevsel olması için birkaç temel koşul şart. Her şeyden önce minimum standartların bağlayıcı ve denetlenebilir olması gerekiyor. Barınak kapasitesinin hayvan sayısıyla orantılı tutulması, aşırı dolulukla mücadele edilmesi gerekiyor. Sahipli hayvan kültürünün ve kısırlaştırma uygulamalarının yaygınlaşmasıyla uzun vadede barınak baskısının azaltılması gerekiyor. Barınak çalışanlarına yönelik sürekli eğitim ve yeterli personel istihdamı sağlanması gerekiyor. Ve en önemlisi, bağımsız ve düzenli denetim mekanizmalarının kurulması gerekiyor.

Bu maddeler hayalperest bir liste değil. Hayvan refahı alanında belirli standartlara ulaşmış ülkelerin uygulamalarına bakıldığında, bunların gerçekleştirilebilir hedefler olduğu görülüyor. Mesele siyasi irade, bütçe önceliği ve hesap verebilirlik.

Tartışma Artık Ertelenemez

600 hayvanın kayalık bir arazide yaşam mücadelesi verdiği bu görüntü, bir an için soyut bir barınak tartışmasını somut ve yüzleşilmesi gereken bir gerçeğe dönüştürüyor. Bu hayvanların her biri, sistemin nasıl işlemesi gerektiğine dair bir soruyu beraberinde taşıyor.

Hayvan hakları ve hayvan refahı tartışmasının Türkiye'de son yıllarda belirgin biçimde güçlendiği bir dönemde, barınak koşullarına ilişkin yapısal çözümler üretilmesi artık ertelenecek bir konu değil. Kamuoyunun dikkati bir sonraki habere geçtiğinde bile, bu 600 hayvan aynı kayalık arazide olmaya devam edecek.

Sorumluluk kimin? Sorunun yanıtı çok katmanlı. Belediyenin, denetleme mekanizmalarının, yasa koyucunun ve belki de her birimizin bu tabloya olan tepkisinin uzunluğunun.