592 Bin Kayıt Dışı İşçi: Rakam Büyük, Sorun Daha Büyük

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı geçen günlerde bir denetim raporu yayımladı. SGK ekipleri 1,4 milyondan fazla iş yerini incelemiş; 592 bin 195 kayıt dışı çalışan tespit etmiş, 143 bin 329 tescilsiz iş yeri kayıt altına almış. Rakamlar büyük, sunum temiz, başlıklar çarpıcı. Ben bu tür raporları okurken hep aynı soruyu soruyorum: Tespit etmek ile dönüştürmek arasındaki mesafe ne kadar?

Fabrikada çalıştığım yıllarda buna benzer denetimler yaşadım. Müfettiş gelir, defterleri inceler, birkaç eksik tespit eder, gider. Bir hafta sonra fabrika eskisi gibi döner. Kâğıtta bir şeyler değişmiş gibi görünür, sahada hiçbir şey değişmemiştir. Bu alışkanlık onlarca yıldır süregelen bir döngü ve yeni rakamlar bu döngünün kırıldığına dair henüz bir işaret taşımıyor.

Rakamın Arkasındaki Gerçek Boyut

592 bin 195 kişi. Bu sayıyı bir kenara bırakıp şunu düşünelim: Bunlar yalnızca incelenen iş yerlerinde bulunanlar. 1,4 milyon iş yeri denetlendi, ama Türkiye'deki toplam kayıt dışı istihdamın boyutunu bu denetim tam olarak yansıtmıyor. Tarım arazilerinde, mevsimlik işlerde, küçük atölyelerde, ev hizmetlerinde, kayıt dışılığın en yoğun yaşandığı alanlarda denetim kapsamı her zaman sınırlı kalıyor.

143 bin 329 tescilsiz iş yeri de dikkat çekici. Bu iş yerlerinin bir kısmı kasıtlı gizleme, bir kısmı bürokratik ihmal, bir kısmı ise "nasılsa kimse sormadı" rehaveti. Her üçü de farklı bir sorunun ürünü ve her üçüne de aynı denetim reçetesi işe yaramaz.

Aslında buradaki sınırlılık denetim ekiplerinin kapasitesinden çok daha derin bir yerde yatıyor. SGK'nın saha denetimleri reaktif bir sistem üzerine kurulu. Şikâyet gelirse bakılır, ihbar varsa gidilir, program doluysa sıra beklenir. Proaktif, sektör bazlı, risk odaklı bir denetim anlayışına geçiş konuşuldu mu? Evet. Uygulamaya geçildi mi? Sınırlı biçimde.

Vergi Kaybı Değil, İnsanın Kaybı

Kayıt dışı istihdam tartışıldığında genellikle ilk vurgulanan konu vergi kaybı oluyor. Devlet prim gelirinden yoksun kalıyor, bütçeye yük biniyor, sosyal güvenlik sistemi üzerindeki baskı artıyor. Bunların hepsi doğru. Ama ben işçinin kaybettiğinden başlamak istiyorum, çünkü orada somut bir insan hayatı var.

Kayıt dışı çalışan bir işçi emeklilik hakkı kazanamıyor ya da kazansa bile eksik prim süreleriyle sisteme giriyor. Sağlık güvencesi yok ya da yeyetersiz. İş kazası geçirdiğinde tazminat talep etme hakkı fiilen kısıtlı. Meslek hastalığı geliştiğinde bağlantı kurmak için resmi bir iz yok. Yıllarca çalışıp emekli olduğunda aldığı maaş, kayıtlı bir çalışanın çok altında kalıyor.

Bunu soyut anlatmaktan sıkıldım yıllar içinde. Somut olanı anlatayım. Tekstil fabrikasında çalışan bir kadın işçiyle yıllarca tanıştım, farklı farklı. Bunların büyük bölümü kayıt dışıydı. Elleri hasar görüyordu, bel rahatsızlıkları vardı, nefes sorunları yaşıyordu. Resmi bir işçi olmadığı için sağlık kaydında çalışma kaynaklı bir hastalık geçmiyordu. Meslek hastalığı tanısı almak için önce kayıtlı işçi olması gerekiyordu, kayıtlı olmak için patronun rızası şarttı. Döngü kapalı.

İşçinin kaybı somut: emeklilik, sağlık, iş kazası güvencesi. Bunlar olmadan "tespit edilmiş olmak" ne anlama geliyor?

Tespitle Kayıt Arasındaki Uçurum

Burada kritik bir ayrımı netleştirmek gerekiyor. "Tespit edildi" ile "sisteme dahil edildi" aynı şey değil. Raporlarda yer alan 592 bin rakamı, bu işçilerin artık SGK kapsamında olduğu anlamına gelmiyor. Tespit, bir bulgudur. Sonrasında idari süreç işlemeli, işveren tescil yaptırmalı, prim borçları ödenmeli ya da yapılandırılmalı. Her adımda kayıp yaşanıyor.

SGK'nın idari iş yükü bu süreçte belirleyici bir etken. Tespit edilen bir işyeri dosyası açılır, işverende tebligat yapılır, itiraz süreci başlar, uzlaşı veya dava aşamasına geçilir. Bu süreçlerin ne kadarı sonuçlanıyor, sonuçlananların ne kadarında işçi gerçekten kayıt altına alınıyor? Bu soruların yanıtları kamuoyuyla paylaşılan raporlarda genellikle yer almıyor.

Kâğıtta güzel yazıyor; tespit rakamı büyük, denetim kapsamı geniş. Sahada ise süreç çoğu zaman yarıda kalıyor.

İşveren İçin Neden Hâlâ Mantıklı Bir Tercih?

Kayıt dışı istihdamın bu ölçekte sürmesi tesadüf değil. İşveren açısından kayıt dışılık hâlâ rasyonel bir tercih olmaya devam ediyor, çünkü maliyet-fayda dengesi bunu destekliyor.

Bir işçiyi kayıtlı istihdam etmek, yalnızca ücret ödemek değil. İşveren payı SGK primi, kıdem tazminatı yükümlülüğü, izin hakları, iş güvencesi kapsamı. Bunların toplamı, özellikle düşük ücretli, yoğun emek gerektiren sektörlerde işletme maliyetini ciddi biçimde artırıyor. Kayıt dışı tutmak ise bu yükümlülüklerin tamamını ortadan kaldırıyor.

Karşısındaki caydırıcılık yeterince güçlü değil. Denetim sıklığı düşük, tespit edilme olasılığı sınırlı, cezai yaptırımlar ağır değil ya da uzun itiraz süreçleriyle yumuşatılabiliyor. Özellikle küçük ve orta ölçekli işletmelerde hesap basit: Tespit edilmek, kayıtlı çalıştırmanın maliyetinden ucuza gelebiliyor.

Bu yapıyı bozmadan yalnızca denetim sayısını artırmak, köklü bir değişim sağlamaz. Cezai yaptırımların caydırıcı düzeye çıkarılması, işlem sürelerinin kısaltılması ve özellikle kayıt dışılığın yoğunlaştığı sektörlerde sistematik risk bazlı denetim olmadan bu döngü kırılmaz.

Çözüm Denetim Raporunda Değil

Şunu net söylemek gerekiyor: Kalıcı çözüm, denetim raporlarından gelmiyor. Denetimler gerekli ama yeterli değil. Asıl mesele, işçinin kendi kayıt güvencesini talep edebildiği bir ortamın var olup olmadığı.

Kayıt dışı çalışan bir işçi, patronuna "beni SGK'ya kaydet" diyemez. Söylediğinde işten çıkarılır ya da çıkarılmakla tehdit edilir. Üstelik iş güvencesi zaten yoktur. Bu işçi için örgütlenme imkânı da kısıtlı. Sendikaya üye olabilmek bile çoğu zaman kayıtlı istihdam gerektiriyor. Enformel işçi birlikleri var, dayanışma ağları var, ama bunların yasal zemini zayıf.

İşçiler bunu zaten biliyor. Onlarca yıldır bu işin içindeyim, pek çok işçiyle konuştum. "Kayıt dışı olduğunu biliyorum ama ne yapayım?" sorusu sürekli karşıma çıktı. Bireysel talep yokluğu, kolektif baskı eksikliği ve yasal koruma mekanizmalarının işlevsizliği bir araya gelince, devlet denetimi bu boşluğu tek başına dolduramıyor.

Burada işçi örgütlenmesinin rolü kritik. Güçlü ve kapsayıcı sendikalaşma, kayıt dışılığın azalmasıyla doğrudan ilişkili. Örgütlü işçi, hakkını daha güçlü talep eder. Örgütlü sektör, kayıt dışılığa daha az tolerans gösterir. Bu bağlantıyı görmezden gelen politikalar, sorunun yüzeyini kazıyor ancak köküne inemiyor.

592 bin 195 kişi tespit edildi. Bu rakamın arkasında 592 bin 195 hikâye var: eksik emeklilik, karşılanmamayan sağlık masrafı, tazminatsız işten çıkarma, iş kazası sonrası sessizlik. Bunları dönüştürmek için tespitten fazlası gerekiyor. Sistem değişmeden, caydırıcılık artmadan, işçi sesi güçlenmeden, bu rakam gelecek yılki raporda yalnızca güncellenir. Başka bir şey değişmez.