4 Metrekare, 22 Yıl: Teknolojiye Sırtını Dönenin Hikâyesi

Dört metrekare. Bir çift koltuk, küçük bir sehpa, belki iki kişinin zor sığacağı bir alan. Çoğu evde bu, bir banyo ya da kiler kadar. Bazı evlerde ise depo olarak bile değerlendirilmez, çünkü "ne koyacaksın ki oraya?" denir geçilir. Ama biri var; 22 yıldır tam olarak bu büyüklükte bir kulübede, bilinçli biçimde, teknolojiye sırtını dönerek yaşıyor.

Bu bir haber yapmak için seçilmiş uç bir örnek, evet. Ama aynı zamanda, oturup düşününce insanı rahatsız eden türden bir örnek. Çünkü rahatsızlık yaratan şey, o kişinin "garip" olması değil; bize o kadar olağan gelen her şeyin aslında ne kadar tartışmalı olduğunu hatırlatması.

Rakamlar soyut kalmasın

22 yıl derken ne kastediyoruz? 2003'te başlamış olsaydı, o yıl dünyada Facebook henüz yoktu, akıllı telefon denen şey hayal bile edilemiyordu. Türkiye, AB üyelik sürecindeydi ve "dijital dönüşüm" pek çoğumuz için boş bir kavramdı. O günden bu yana akıllı telefonlar geldi, sosyal medya geldi, bulut depolama geldi, yapay öneri algoritmaları geldi, akıllı ev sistemleri geldi. Ve o kişi, bütün bunların dışında kalmayı seçti. Yirmi iki yıl boyunca.

Dört metrekare ise başka türlü somutlaşıyor. Bir çarşaf yaklaşık iki metrekare. Yani iki çarşaf yan yana, işte o kişinin evi. Yemek yenilen, uyunan, oturulan, düşünülen yer. Bir hata yapıp da odasına kapanan bir ergen için bu alan bile dar gelir. Ama birileri için bu, özgürlük alanı.

Bu iki rakamı bir araya getirince ortaya çıkan tablo, sıradan bir "az tüketim" hikâyesi olmaktan çıkıyor. Tutarlılığın ve kararlılığın tablosu bu.

Direniş ya da tercih: Fark eder mi?

Teknolojiye mesafeli durmak, pek çok insan için zaman zaman gündeme gelen ama nadiren hayata geçirilen bir düşünce. "Bir süre sosyal medyadan uzak durayım" diye niyetlenir, üç gün sonra telefonu eline alırız. "Ekran süreyi azaltayım" deriz, haftalık rapor yine kırmızı gelir. Bu nedenle 22 yıllık bir tutumu salt "garip bir alışkanlık" ya da belki biraz sert bir ifadeyle "eksantriklik" olarak okumak, meseleyi kolaya kaçarak bitirmek olur.

Burada farklı bir şey var: Bilinçli direniş.

"Gönüllü yoksulluk ile zorunlu yoksulluk arasındaki fark, seçimdir." (Thoreau, Walden)

Thoreau, 1845'te Massachusetts'teki Walden Gölü kıyısında iki yıl boyunca yaptığı deneyi anlatırken tam da bu ayrıma dikkat çekiyordu. Teknoloji o günden bu yana inanılmaz bir hız kazandı; ama "yeterli olan nedir?" sorusu hiç eskimedi. Aksine, her yeni uygulama ve her yeni cihazla birlikte bu soru daha da ağırlaşıyor.

22 yıldır dört metrekaredeki yaşam, bu soruyu somut bir eylemle yanıtlıyor: "Benim için yeterli olan bu kadar." Bu bir cevap mı, yoksa bir meydan okuma mı? Belki ikisi birden.

Türkiye'de gönüllü yalınlık nerede duruyor?

Batı'da "intentional simplicity" ya da "voluntary simplicity" adıyla bilinen bu hareket, onlarca yıllık bir geçmişe sahip. Tiny house hareketi, off-grid yaşam toplulukları, ekolojik köyler... Bunlar artık marjinal örnekler değil, belgesel konusu, kitap konusu, hatta kimi ülkelerde politika konusu.

Türkiye'de tablo biraz farklı. Gönüllü yalınlık pratiğini benimseyen insanlar var; Anadolu'nun çeşitli noktalarında, büyük şehir varoşlarından çok uzakta, küçük toprak evlerde ya da tarihi taş yapılarda yaşayanlar. Ama bunlar Türkiye kamuoyunda pek görünür değil. Medyada yer bulduklarında ise çoğunlukla "ilginç köşe haberi" kategorisine giriyor. Merakla izleniyor, hafif bir hayranlıkla karşılanıyor, sonra kaydırılıp geçiliyor.

Bunun birkaç nedeni var. Birincisi, Türkiye'nin kentleşme tarihi oldukça hızlı aktı; kırdan kente göç dalgasını yaşayan nesiller için "az ile yaşamak" gönüllü bir seçim değil, ekonomik bir zorunluluk olarak deneyimlendi. Dolayısıyla küçük alanda yaşamak, burada farklı bir çağrışım taşıyor; özgürlük değil, yoksulluk. Bu algı, gönüllü yalınlık pratiklerinin toplumsal karşılığını doğrudan etkiliyor.

İkincisi, teknolojiye mesafeyi bir yaşam felsefesi olarak benimsemek, Türkiye'de hâlâ "anlaşılması güç" bir tutum olarak değerlendiriliyor. "Neden telefon kullanmıyorsun?" sorusu, gerçek bir merak mı taşıyor, yoksa hafif bir yadırgama mı? Çoğu zaman ikincisi.

Ama bu tablo değişiyor. Özellikle pandemi sonrası dönemde şehirden uzaklaşmayı, küçük ölçekli yaşam kurmayı deneyen bir nesil var artık. Otuzlu yaşlarındaki insanlar, gönüllü yalınlık üzerine sosyal medyada hesaplar açıyor (bir ironi, evet), permakültür kurslarına katılıyor, balkon bostanları kuruyor. Türkiye'de bu hareket henüz olgunlaşmamış ama tohum yerinde.

Küçük alanda yaşamanın gerçek maliyeti

Şimdi romantizmi bir kenara bırakalım. Dört metrekare, pratikte ne anlama geliyor?

Her şeyden önce, pek çok şeyden vazgeçmek gerekiyor. Mahremiyet, bir anlamda. Nesneler, çok daha önemli bir anlamda. Koleksiyon yapamazsın, biriktirme dürtünü bastırman gerekir, misafir ağırlamak bambaşka bir sorun haline gelir. Hava değişimlerinde mekan ısıtmak ya da soğutmak ciddi bir zorluk. Depolama imkânı neredeyse sıfır. Gün içinde farklı aktiviteler için farklı alanlara ihtiyaç duyulduğunda çözüm üretmek, sürekli bir zihinsel emek istiyor.

Buna karşılık, küçük alan gerçekten özgürleştirici de olabiliyor. Temizlik çok daha kolay. Gereksiz eşyayla ilişkin kesilmiş olduğu için zihin daha az dağılıyor. Kira ya da konut masrafı minimize olduğunda elde kalan para, deneyimlere ya da zamana dönüşebiliyor. Isınma ve elektrik tüketimi düşüyor, karbon ayak izi küçülüyor.

Ama asıl mesele şu: Bu denklem herkes için aynı çalışmıyor. Bir kişi için özgürlük olan şey, başkası için kâbus olabilir. Çocuklu bir aile için dört metrekare yaşanamaz; yaşlı biri için bu alan hareket kısıtlılığına neden olabilir; sağlık sorunu olan biri için lojistik bir felaket. Gönüllü yalınlık, evrensel bir reçete değil. Bunu söyleyenlere dikkat etmek gerekiyor.

Yine de şu soruyu sormak meşru: Bugün pek çoğumuzun yaşadığı 80-100 metrekarelik dairelerde gerçekten ne kadar alan kullanıyoruz? Misafir odası kaç kez açılıyor? Kiler sadece biriktirme alanına mı dönüştü? Çalışma odası gerçekten çalışmak için mi kullanılıyor?

Asıl soru teknoloji hakkında değil

22 yıl boyunca dört metrekare tercih eden biri, aslında teknolojiye karşı savaş açmıyor. Bunu böyle okumak, meseleyi basitleştirmek olur. Bu kişi, teknolojinin kendisine dayattığı hıza, büyümeye, birikim zorunluluğuna ve sürekli güncel kalma baskısına hayır diyor. Bunlar farklı şeyler.

Teknoloji, araçtır. Sorun araçta değil, araçla kurulan ilişkide. Bir akıllı telefon, onu bilinçli kullanan biri için değerli bir iletişim ve bilgi aracıdır. Ama çoğumuz için telefon, kontrolü elden bıraktığımız, dikkatimizin satıldığı, gün içinde kaç kez uyandığını artık saymayı bıraktığımız bir nesneye dönüştü.

O kişinin seçimi, bu ilişkiyi kurmamak. 22 yıldır bu ilişkiyi kurmamak.

Bu bir uyarı mı? Belki. Bir uç örnek mi? Kesinlikle. Ama uç örnekler, ortayı tanımlamak için değerlidir. Dört metrekarelik kulübeye taşınmak zorunda değiliz. Ama şunu sormakta fayda var: Kaç metrekare yeterli? Kaç uygulama yeterli? Kaç bildirim yeterli?

Türkiye'de minimalist yaşam tartışması henüz bu derinliğe ulaşmadı. Çoğunlukla estetik bir seçim olarak, Skandinav tarzı sade iç mekânlar ya da Japon "wabi-sabi" felsefesine atıflar çerçevesinde ele alınıyor. Fena değil, ama eksik. Çünkü asıl mesele, ev görünümünden çok yaşam kurulumunun tamamıyla ilgili.

22 yıl boyunca dört metrekaredeki o kişi, bu tartışmaya güçlü bir dil kazandırıyor. Söylemeden, sadece orada durarak.