27 Metre Derinlikte Donmuş Bir Şehir: Gölcük Batığı 27 Yıl Sonra

Gölcük'ün suları altındaki kalıntılar, 17 Ağustos 1999'un yalnızca bir deprem tarihi olmadığını, bir şehrin olduğu yerde durduğunu hatırlatıyor. Otel, çay bahçesi, sokak lambası. Bu sözcükler bir enkazı değil, sıradan bir Ağustos gününü tarif ediyor. Aynı zamanda, 27 metre aşağıda bugün hâlâ duran şeylerin adı.

Görüntüler Geri Döndü, Kalıntılar Yerinde

Marmara Depremi'nin 27. yılında dalgıçlar, Gölcük kıyısının suları altına bir kez daha indi. Kameraya alınan görüntüler, deprem gecesi denize gömülen yapıların ne ölçüde korunduğunu gözler önüne serdi. Yıllar içinde çeşitli vesilelerle belgelenen bu alan, 27. yıl dönümünde yeniden gündemin üstüne çıktı.

Peki buradaki asıl kırılma noktası ne? Görüntülerin tekrar yüzeye çıkması, yalnızca bir anma töreninin parçası değil. Su altında kalan yapıların bu denli tanınabilir biçimde ayakta durması, bizi farklı bir soruyla yüzleştiriyor: Bir felaket alanı, zamanla ne tür bir mirasa dönüşür?

27 Metrede Gündelik Hayatın Kalıntıları

Gölcük'te deniz tabanına yerleşmiş otel kalıntıları, çay bahçesi izleri ve sokak lambası direkleri, teknik bir arkeolojik buluntu gibi değil, dondurulmuş bir an gibi görünüyor. Depremin hemen öncesine ait o sıradan yaz günü atmosferini, su altında da taşıyan bir kesit bu.

Bu tür alanların fiziksel korunma koşulları tartışmalıdır. Tuzlu su, akıntı, biyolojik birikim; bunların hepsi zamanla yapı malzemelerini aşındırır. Ama Gölcük'teki kalıntıların görece biçimini koruyor olması, derinliğin ve zemin yapısının bu süreçte belirleyici rol oynadığını düşündürüyor. Dalgıçların her ziyaretinde karşılaştıkları tablo, yıkımın değil daha çok bir duraksayanın fotoğrafı gibi.

Burada analitik açıdan önemli olan nokta şu: Bu yapılar yalnızca fiziksel kalıntı değil, deprem öncesi kentsel dokunun belgelenmiş kanıtları. Bir binanın deniz tabanındaki silueti, o kıyı şeridinin nasıl bir yaşam alanı olduğunu, mimari ölçeği, gündelik ekonomiyi bile dolaylı biçimde aktarıyor.

Afet Mirasası: Bir Alan Ne Zaman "Miras" Olur?

Dünyada pek çok afet alanı zaman içinde farklı statüler kazandı. Kimi açık hava müzesine dönüştürüldü, kimi koruma altına alındı, kimi ise sessizce unutuldu. Gölcük batığı bu tartışmanın tam ortasında duruyor.

Afet mirasası kavramı, literatürde görece yeni bir çerçeve. Doğal ya da insan kaynaklı felaketlerin geride bıraktığı fiziksel izlerin, yalnızca bir yıkım sahası olarak değil, kolektif belleğin somut taşıyıcıları olarak değerlendirilmesi gerektiği fikrine dayanıyor. Bu yaklaşım, alanı korumayı bir nostalji meselesi olarak değil, toplumun kendi tarihiyle kurduğu dürüst ilişkinin bir parçası olarak konumlandırıyor.

Gölcük özelinde, bu tartışmanın henüz kurumsal bir zemine oturmadığı görülüyor. Alan, belirli bir tüzük ya da koruma statüsüyle değil, fiilî durumun sürekliliğiyle varlığını koruyor. Dalgıçların her yıl dönümünde bölgeye inmesi ve belgeleme çalışmaları yapması, bu alanı gündemde tutan başlıca etken. Oysa sistematik bir belgeleme programı, hem alanın durumunu takip etmek hem de bu tarihin kamuya açılması açısından farklı bir anlam taşırdı.

Pratikte bunun anlamı şu: Eğer Gölcük batığı, afet mirasası çerçevesinde resmi bir statü kazansaydı, su altı arkeolojisi yöntemlerinden faydalanılarak düzenli envanter çalışmaları yürütülebilir; belki ilerleyen yıllarda kontrollü dalış turları ya da sanal belgeleme projeleriyle bu alan daha geniş bir kitleye açılabilirdi.

Fiziksel Kalıntılar ve Toplumsal Yas

17 Ağustos 1999'un toplumsal travması, Türkiye'de hem deprem gerçeğiyle hem de kurumsal başarısızlıklarla yüzleşme biçimini derinden şekillendirdi. O deprem yalnızca onlarca bin insanı yitirdiğimiz bir felaket değil, şehirlerin nasıl inşa edildiğine, kimin korunduğuna ve hesabın kime sorulduğuna ilişkin köklü soruları da beraberinde getirdi.

Bu bağlamda, Gölcük batığının görüntülerinin her yıl gündeme gelmesi rastlantısal değil. Fiziksel kalıntıların görünür kalması, kolektif yasın da görünür kalmasına zemin hazırlıyor. Psikologlar ve bellek araştırmacıları uzun süredir şunu söylüyor: Bir toplumun felaketlerini işleyebilmesi, büyük ölçüde o felaketlere ilişkin anlatıların ve fiziksel mekânların nasıl yönetildiğiyle bağlantılı.

"Bir şehrin sular altında kalması, o şehrin yokluğunu değil varlığını kanıtlar."

Bu cümleyi bir akademisyenden değil, Gölcük'ü bilen birinden duymak isterdim. Ama anlamı değişmez: Su altı kalıntıları, bir yok oluşun değil, olan bir şeyin tanığı.

Bu tür mekânların toplumsal işlevi, yalnızca geçmişe dönük değil. Deprem gerçeğinin sürekli hatırlatıcısı olarak işlev görmeleri, kentsel risklerin nasıl yönetildiğine dair kamusal tartışmayı da besliyor. Özellikle Türkiye gibi yüksek sismik aktivite kuşağında yer alan ve büyük nüfus merkezlerini taşıyan bir ülkede, bu hatırlatmanın değeri küçümsenmemeli.

1999'un Mirası ve Bugün Kurulan İlişki

1999 depremi başlı başına bir kırılma noktasıydı. Sonrasında inşaat mevzuatı güncellendi, deprem yönetmeliği kapsamlı biçimde revize edildi, AFAD'ın kurumsal öncülleri biçimlendi. Ama tüm bu kurumsal dönüşümlerin yanında, bir başka soruyu sormak gerekiyor: Türkiye, 1999'u gerçekten işledi mi?

27 yıl, nesiller arası bellek aktarımı açısından kritik bir eşik. O depremi bizzat yaşayanların tanıklığı ile sonraki kuşakların öğrenilmiş bilgisi arasındaki mesafe artık belirginleşmeye başladı. Bu geçişte, fiziksel mekânların işlevi daha da ağırlaşıyor. Gölcük'ün suları altındaki otel, bir müze vitrinindeki objenin taşıdığından çok daha katmanlı bir anlam taşıyor; çünkü o obje bir hayatın içinden, bir mahallenin ortasından, bir Ağustos gecesinden geliyor.

Türkiye'nin afet belleğiyle kurduğu ilişki hâlâ kırılgan. Her büyük deprem sonrasında sorular yeniden yükseliyor, anma törenleri yapılıyor, raporlar hazırlanıyor. Ama bu döngünün kurumsal ve kültürel bir belleğe dönüşmesi, çok daha sistematik bir yaklaşım gerektiriyor. Gölcük batığı bu açıdan sembolik bir test vakası: Eğer 27 metre derinlikte bu kadar net biçimde duran bir alan, hâlâ resmi bir statüden yoksunsa, afet mirasasına bakışımızda ciddi bir boşluk var demektir.

Belgelemenin Ötesinde Bir Sorumluluk

Dalgıçların görüntüleri kamuoyunun dikkatini çekiyor, sosyal medyada dolaşıma giriyor, anma haberlerinin içinde yer alıyor. Bu bir başlangıç. Ama görüntünün ötesinde ne var?

Su altı belgeleme teknolojileri bugün çok daha erişilebilir ve hassas. Fotogrametri yöntemleriyle su altı yapılarının üç boyutlu modelleri oluşturulabiliyor; bu modeller hem bilimsel arşive hem de kamuya açık dijital platformlara aktarılabiliyor. Böyle bir çalışma, Gölcük batığını yalnızca anma günlerinin gündemine değil, kalıcı bir afet belleği altyapısına dahil edebilir.

Önümüzdeki dönemde asıl soru, bu görüntülerin ne anlattığı değil, bu anlatının kim tarafından, hangi amaçla ve ne kadar sürdürülebilir biçimde taşınacağı olacak. 17 Ağustos 1999, bir tarih olarak öğretilmekten çok, 27 metre aşağıdaki o sokak lambasının hâlâ orada durduğunu bilerek hatırlanmayı hak ediyor.