İçeriğe geç

Satranç tahtası karışınca: Trump, Netanyahu ve yeniden çizilen dengeler

Trump'ın ikinci döneminde belirginleşen dış politika kayması, Netanyahu'nun konumunu sarsarken Ortadoğu'da küresel güç dengelerini yeniden tartışmaya açıyor.

İçindekiler
Satranç tahtası üzerinde dizilmiş beyaz ve siyah satranç taşları, ortada devrilmiş kral taşı.

Bir aktörün en güçlü göründüğü an, aslında en savunmasız olduğu andır. Trump'ın ikinci döneminde Washington'ın Ortadoğu politikasında belirginleşen kayma, tam da bu paradoksu gözler önüne seriyor. Netanyahu, uzun yıllar boyunca ABD desteğini neredeyse yapısal bir güvence olarak okumuştu. Şimdi o güvencenin içeriği değişiyor; dahası, değişimin hızı ve yönü Tel Aviv'in hesaplarını temelinden zorluyor.

Sorun yalnızca iki lider arasındaki kişisel uyum meselesine indirgenemez. Aslında sorun çok daha derindir: Washington'ın geleneksel Ortadoğu reflekslerinin kendisi dönüşüm geçiriyor. Trump'ın birinci döneminde de gözlemlenen "anlaşma odaklı" dış politika mantığı, ikinci dönemde çok daha belirgin bir sistematik zemine oturmuş görünüyor. Bu zemin, ideolojik bağlılıklara değil, doğrudan çıkar hesaplarına yaslanıyor. Böyle bir çerçevede İsrail ile ilişki, önceki yönetimlerin kurumsal refleksiyle sürdürülen koşulsuz destek kalıbından uzaklaşıyor ve müzakere edilebilir bir değişken haline geliyor.

Güvencenin aşınması

Netanyahu'nun Washington nezdindeki konumsal zayıflamasını anlamak için Ortadoğu'yu bir satranç tahtası olarak düşünmek yetmez çünkü satrançta kurallar sabittir. Oysa burada kurallar da müzakereye açık. İsrail, onlarca yıldır bölgedeki Amerikan varlığının merkezi ortağı konumundaydı. Bu ortaklık, hem güvenlik mimarisi hem de diplomatik dil açısından son derece derinleşmiş bir kurumsal birikime dayanıyordu. Trump'ın dış politikasının kurumsal birikime değil kişisel inisiyatife yaslandığı düşünüldüğünde söz konusu birikim artık o eski güvenceyi üretemiyor.

Netanyahu'nun iç siyasi baskılarla boğuştuğu, koalisyon dengesinin kırılgan olduğu ve uzayan askeri operasyonların bölgesel meşruiyet sorunlarını derinleştirdiği bir konjonktürde bu yapısal sarsıntı daha ağır hissediliyor. Çünkü dışarıdan güçlü görünmek için içeride stabil olmak şarttır ancak ikisi aynı anda sağlanamıyorsa aktörün hareket alanı daralır.

Moskova'nın sabrı

Rusya bu tabloya bambaşka bir açıdan bakıyor. Batı'nın yaptırım politikasının petrol piyasaları üzerindeki etkisi, uzun süredir tartışmalıydı. Moskova'nın tutumu, bu tartışmanın fiilen ne yönde sonuçlandığını giderek açık kılıyor. Petrol fiyatlandırması üzerinde stratejik bir sabır sergilemek, Rusya'ya yalnızca ekonomik sürdürülebilirlik sağlamakla kalmıyor; aynı zamanda jeopolitik hareket alanı kazandırıyor.

Batı yaptırım politikasının sınırları burada görünür oluyor: Yaptırımların etkinliği, uygulayan tarafların uyum kapasitesine ve hedef ülkenin alternatif ekonomik ilişkiler kurma gücüne bağlıdır. Rusya, her iki eksende de beklentilerin üzerinde bir dayanıklılık sergiledi. Bu durum, Batı'nın araç setini zayıflatırken Moskova'nın bölgesel aktörlerle ilişkisini güçlendiren bir zemin oluşturdu. Söz konusu zemin, Ortadoğu'da da karşılık buluyor; Rusya'nın bölgedeki diplomatik ağları, Washington ile kıyaslanamasa da salt askeri varlığın ötesine geçmiş bir etkiye sahip.

Bu sorunu görmezden gelmek imkansız: Yaptırım politikası kısa vadeli bir baskı aracı olarak tasarlanmıştı; uzun soluklu jeopolitik rekabette ise o aracın işlevi köreldi. Rusya, bu körelmeyi eline geçen bir stratejik fırsata dönüştürdü.

Pekin'in sessiz birikimi

Çin'in Ortadoğu politikasını açıklamak için büyük hamlelerden değil, uzun soluklu ilişki inşasından söz etmek gerekiyor. Pekin, bölgesel aktörlerle hem ekonomik hem de diplomatik düzlemde kurduğu ilişkileri yıllar içinde sabırla ördü. Bu örgü, ani değil kümülatif bir etki üretiyor.

Son dönemde dikkat çekici olan, Çin'in bölgedeki arabuluculuk rolüne soyunma isteğidir. Suudi Arabistan ile İran arasındaki diplomatik normalleşme sürecinde Pekin'in oynadığı kolaylaştırıcı rol, bu birikimin somut bir ürünü olarak değerlendirilebilir. Washington'ın geleneksel olarak üstlendiği denge kurucu işlev, en azından bazı meselelerde artık tek taraflı değil. Çin'in bunu doğrudan ABD ile rekabet çerçevesinde sunmaması, üstelik mütevazı bir diplomatik dil benimsemesi, Pekin'in stratejik sabrının bir yansımasıdır.

Aslında burada en önemli soru şudur: ABD merkezli bölgesel düzenin alternatifleri artık yalnızca teorik bir tartışma mı yoksa somut bir birikime mi dönüşmüş? Çin'in tutumuna bakıldığında ikincisine yaklaştığı görülüyor. Ancak bu birikimin ne kadar hızla operasyonel bir güce dönüşeceği, Pekin'in ne zaman ve nasıl bir öncelik sıralaması yapacağına bağlıdır.

Tarih ve doğanın zarları

Hesaplı aktörlerin en sık düştüğü yanılgı, öngörülemez değişkenleri dışarıda bırakmaktır. Dış politika analistleri strateji, konum ve niyet üzerine kurgular oluşturur ama tarih zaman zaman bu kurguların tamamını yerinden eden bir ağırlıkla devreye girer. İnsan iradesinin dışında gelişen olaylar, yani zamanlama kazaları, beklenmedik krizler, doğal felaketler ya da siyasi sistemlerin ani kırılmaları, hesaplı aktörlerin bile öngöremediği kırılma noktaları yaratır.

Ortadoğu bu tür kırılma noktalarının belki de en yoğun biçimde deneyimlendiği coğrafyadır. 2010'ların başındaki büyük kitlesel hareketler, hiçbir stratejik planın ürünü değildi. Bölgede yaşanan her büyük siyasi dönüşüm, bir önceki dengeyi yeniden çizdi ve aktörleri planlarını revize etmeye zorladı. Bugün de benzer bir dinamik işliyor. Trump'ın dış politika kayması, Netanyahu'nun konumsal sarsıntısı, Rusya'nın sabır stratejisi ve Çin'in sessiz birikimi bir arada değerlendirildiğinde, tablonun herhangi bir aktörün tek başına yönlendiremeyeceği bir karmaşıklığa ulaştığı görülüyor.

Kurumsal hafıza yitirilirse aynı hatalar tekrar edilir ama kurumsal hafıza da tarihin beklenmedik darbelerinden payını alır. Bu gerçek, dış politika planlamasının çok daha mütevazı bir öz-bilinçle yapılması gerektiğine işaret ediyor.

Ankara'nın konumsal hesabı

Tüm bu gelişmelerin Türkiye'yi doğrudan ilgilendirmediğini söylemek mümkün değil. Doğu Akdeniz ve Ortadoğu politikasında Ankara her zaman birden fazla eksende dengeleme yapmak zorunda kaldı. Şimdi bu denklem daha karmaşık bir hal alıyor.

Netanyahu'nun ABD nezdindeki zayıflaması yalnızca ikili bir ilişkinin yeniden yapılandırılması anlamına gelmiyor. Türkiye-İsrail ilişkileri son yıllarda hem geriledi hem de belirli pratik kanallar üzerinden işlevselliğini korudu. Washington'ın tutumundaki kayma bu denklem üzerinde doğrudan etkili olacaktır. Ankara, İsrail'in bölgesel yansımalarını ve Washington'ın tutumunu eskiden daha öngörülebilir koordinatlar üzerinden okuyabiliyordu. Artık bu koordinatlar değişti.

Rusya boyutunda Türkiye'nin denklemi daha da nüanslıdır. Ankara, NATO üyesi olmakla birlikte Moskova ile işlevsel ekonomik ve enerji ilişkilerini sürdürüyor. Rusya'nın petrol stratejisindeki jeopolitik kazanımlar, Türkiye'nin bu dengeyi koruma kapasitesine katkı sağlayabilir ama aynı zamanda Batı'yla gerilim potansiyelini de taşıyor.

Çin'in bölgedeki diplomatik birikimi ise Türkiye'nin Pekin ile ilişkisini yeniden değerlendirdiği bir bağlamda önem kazanıyor. Ekonomik bağlar güçlenirken stratejik alanda net bir pozisyon almanın güçlüğü, Ankara'nın önündeki temel gerilimlerden birini oluşturmaktadır.

Türkiye, bu çok boyutlu tabloda ne salt Batı eksenine ne de alternatif bloklara tam anlamıyla dahil olabilecek bir konumda. Fırsatın ve riskin iç içe geçtiği bu konumsal belirsizlik, Ankara'nın dış politika manevra kabiliyetini artırabilir ama aynı zamanda yanlış bir adımın maliyetini de yükseltir.

Tablonun ötesine bakmak

Ortadoğu'da yaşanan güç kaymaları, ne salt kişiliklere ne de anlık krizlere indirgenerek okunabilir. Yapısal değişimler çoğu zaman dramatik kırılmalar değil, birikmekte olan sessiz kaymalar aracılığıyla kendini gösterir. Trump'ın dış politika kayması bu kaymalardan biri; Netanyahu'nun konumsal sarsıntısı, Rusya'nın sabır politikası ve Çin'in diplomatik birikimi de öyle.

Bu sorunu görmezden gelmek imkansız: Küresel güç dengelerinin yeniden tartışmaya açıldığı bir dönemde, bölgesel aktörler de dahil olmak üzere herkesin elindeki kartları yeniden saymak zorunda olduğu bir eşik aşılıyor. Peki bu eşiği aşarken kimin daha hazırlıklı olduğu, kimin kaderine daha fazla kumanda edebildiği sorusu gerçekten yanıtlanabilir mi? Yoksa satranç tahtası bir kez karışınca kuralları yeniden yazan aktörler mi belirleyici hale gelir?

Kaynakça:

  • Odatv, (16 Kasım 2026). Trump'ın iki kanadı budandı... Netanyahu'nun koltuğu sallandı: Acem tokadı.

KROP’ta yayımlanan yazıların tüm fikrî ve hukukî sorumluluğu yazarlara aittir.

Etiketler

Arda Özaydın

Yazar

Arda Özaydın

Uluslararası ilişkiler ve diplomasi alanında bilinçli okuryazarlık yapmış köşe yazarı. Küresel siyaset, iki taraflı müzakereleri ve jeopolitik denklemleri derinlemesine analiz eder.

Tüm yazıları

Bu makaleyi nasıl buldun?

Paylaş