Orman Yangınlarında 15 Tutuklama: Soruşturma Süreci Ne Anlatıyor?

Türkiye'de orman yangınlarına ilişkin yürütülen soruşturmaların 15 tutuklamayla somutlaşması, yıllardır saha gözlemlerinde ve bilimsel çalışmalarda işaret edilen bir gerçeği bir kez daha yüzümüze vuruyor: Bu yangınların bir kısmı doğal nedenlerle açıklanamaz. Çıkış noktaları, yayılma biçimleri ve coğrafi örüntüleri, uzun süredir dikkatli bir gözle incelendiğinde kasıtlı müdahale izleri taşıyan vakalar, artık hukuki bir karşılık buluyor. Bu gelişme, hem yaşanan tahribatın boyutu hem de devletin bu tahribata verdiği yanıtın niteliği bakımından dikkatle ele alınması gereken bir eşiği temsil ediyor.

Yangın Kökeni Tespiti: Bilimin Sınırları ve Olanakları

Kasıtlı yakma iddiasını delillendirmek, dışarıdan göründüğü kadar basit bir soruşturma süreci değildir. Yangın kökeni analizi, yani bir yangının tam olarak nerede ve nasıl başladığının belirlenmesi, jeofiziksel veriler, meteorolojik koşullar ve saha incelemelerinin titizlikle bir araya getirilmesini gerektirir.

Yıllarca saha çalışmalarından öğrendim ki, bir yangın yerinin doğru okunması için dumanın rengi, alevlerin ilk yayılma yönü ve yanmış alanın geometrisi gibi görece basit göstergeler bile son derece bilgilendirici olabilir. Başlangıç noktası "V" biçiminde bir iz bırakır; bu iz tersten okunarak yangının nereden başladığı belirlenir. Birden fazla başlangıç noktasının varlığı ise kasıtlı müdahaleye güçlü bir gösterge teşkil eder.

Bununla birlikte bu yöntemlerin güvenilirliği, arazinin yapısına, müdahale gecikmesine ve örnekleme koşullarına göre büyük farklılıklar gösterir. Yangın mahallinde toplanan toprak ve kül örneklerindeki kimyasal bileşenler, yakıcı madde kullanılıp kullanılmadığını ortaya koyabilir; ancak bu analizlerin gerçekleştirilmesi için hem nitelikli ekip hem de yeterli süre gerekmektedir. Türkiye'deki soruşturmaların bu teknik eşiği aşıp aşmadığı, kamuoyuyla paylaşılan bilgilerin sınırlılığı nedeniyle şu an için tam olarak değerlendirilemez. Aslında bu belirsizliğin kendisi de sorunun bir parçasıdır: Soruşturma süreçlerindeki şeffaflık eksikliği, hukuki sonuçlara duyulan güveni baştan zayıflatır.

Güdüler Tek Bir Nedene İndirgenemez

Kasıtlı orman yangınlarını ele alan her ciddi çalışma, bu eylemlerin arkasındaki güdülerin tek ve yalın bir açıklamaya sığmadığını gösteriyor. Arazi rantı, belki de en sık gündeme gelen nedendir; çünkü bazı yasal düzenlemeler, yanan ormanlık alanların belirli bir süre sonra yapılaşmaya açılabilmesine kapı aralamaktadır. Bu durum, bir bölgedeki arazi spekülatörlerine teorik olarak ekonomik teşvik yaratmaktadır.

Ancak tablonun tamamını görmek gerekirse, güdülerin bu kadar basit bir şemaya oturmadığını da kabul etmek gerekir. Tarımsal baskı bağlamında, ormanın tarım arazisine dönüştürülmesi amacıyla çıkarılan yangınlar özellikle orman köylülerinin yoğun olduğu bölgelerde belgelenmiştir. Kişisel hesaplaşmalar, ihbar korkusu ve topluluklar arası çatışmalar da zaman zaman bu vakalarda belirleyici etkenler olarak karşımıza çıkmaktadır. İklim değişikliğinin yarattığı kuraklık ve aşırı sıcaklık koşulları ise bir yangının ne kadar hızlı yayılabileceğini belirlediğinden, hem doğal hem de kasıtlı yangınların etkisini katbekat büyütmektedir.

Bu konuda yapılan çalışmalar gösteriyor ki, kasıtlı yangın vakalarının büyük çoğunluğunda birden fazla güdü aynı anda işlemektedir. Dolayısıyla soruşturmaların yalnızca bireysel faillere odaklanması, yapısal nedenleri görünmez kılma riskini taşır.

Önleme Kapasitesi Neden Bu Kadar Zayıf Kaldı?

15 tutuklamanın sembolik önemi inkâr edilemez; ancak bu rakamın ardındaki asıl soru şudur: Bu yangınların büyük bölümü neden başlamadan önce önlenemez?

Türkiye'nin orman yangını önleme kapasitesi, hem coğrafi koşullar hem de iklim koşulları açısından son derece zorlu bir zeminde şekillenmektedir. Akdeniz ve Ege kıyılarındaki yoğun orman örtüsü, uzun ve kurak yazlar ile artan sıcaklık eğilimleri, yangın riskini yapısal olarak yüksek tutmaktadır. Bununla birlikte bu koşulların kaçınılmazlığını kabul etsek bile, erken uyarı ve denetim mekanizmalarının işleyişine dair ciddi sorular yanıtsız kalmaktadır.

Orman yangını denetiminde iki temel bileşen belirleyicidir: zamanında ve doğru algılama, ardından hızlı müdahale. Bu iki bileşenden birinin zayıf olması, zincirin tamamını kırmaktadır. Türkiye'de kurulan uydu tabanlı izleme sistemleri ve yangın gözetleme ağları, kâğıt üzerinde kapsamlı görünmektedir; ancak yangınların gece saatlerinde veya ücra noktalarda başlayarak kontrol dışına çıktığı vakalarda bu sistemlerin ne ölçüde etkin çalıştığı tartışmalı olmaya devam etmektedir.

Gerçekler bazen rahatsız edici olmakla beraber, şunu da dürüstçe söylemek gerekiyor: Türkiye'de orman muhafaza ve denetim kapasitesinin onyıllardır yeterince güçlendirilmediğine dair somut göstergeler mevcuttur. Muhafaza personelinin sayısı, gözetleme istasyonlarının dağılımı ve müdahale ekipmanlarının güncellenmesi gibi konular, bütçesel öncelikler açısından sürekli geriye itilen kalemler arasında yer almaktadır. Bu tablo, kasıtlı yangınlar için fiilen müsait bir ortam yaratmaktadır: Hem tespiti güçleşmekte hem de müdahale gecikmektedir.

Ayrıca koordinasyon meselesini de göz ardı etmemek gerekir. Orman İdaresi, yerel belediyeler, jandarma ve sivil itfaiye teşkilatları arasındaki yetki sınırlarının belirsizliği, kritik ilk saatlerde karar alma süreçlerini yavaşlatmaktadır. Bu koordinasyon eksikliği, pek çok büyük yangın sonrasında hazırlanan soruşturma raporlarında tekrarlayan bir bulgu olarak yer almıştır.

Cezai Süreç Tek Başına Yeterli Değil

Tutuklamalar, hukuki sürecin işlediğini göstermesi açısından olumlu bir sinyaldir. Ancak cezai mekanizmalara odaklanmak, yangın krizinin yapısal boyutlarını kısmen gölgede bırakır.

Çünkü bir ormanı yakan kişinin yargılanması, o ormanı yakılmaya açık hâle getiren koşulları ortadan kaldırmaz. Arazi mevzuatındaki boşluklar kapatılmadıkça, yangın sonrası imar süreçlerindeki muğlaklık giderilmedikçe ve orman muhafaza sistemi gerçek anlamda güçlendirilmedikçe, kasıtlı yakma için hem güdü hem de fırsat varlığını sürdürecektir.

Öte yandan iklim boyutunu da sistemin dışında değerlendirmemek gerekir. Artan sıcaklıklar ve uzayan kuraklık dönemleri, kasıtlı ya da doğal fark etmeksizin her yangının daha hızlı yayılmasına, daha geniş alanlara ulaşmasına ve söndürülmesinin daha uzun sürmesine neden olmaktadır. Bu bağlamda orman yangını politikası, iklim uyum stratejilerinden bağımsız düşünülemez.

Ekosistem açısından bakıldığında, yanan bir orman alanının yeniden kendine gelmesi onlarca yıl almaktadır. Toprak erozyonu, su tutma kapasitesinin yitirilmesi, biyoçeşitlilik kaybı ve taşkın riski, yangının hemen ardından değil yıllar içinde beliren uzun vadeli sonuçlardır. Bu ekosistem hasarının faturasını ödeyenler ise çoğunlukla faillerin çok uzağındaki topluluklar olmaktadır.

Yapısal Değişiklik Olmadan Tablo Değişmez

Tutuklamalar kamuoyuna bir mesaj vermektedir: Kasıtlı yakma eylemi cezasız kalmayacak. Bu mesajın caydırıcılık etkisi, sağlam soruşturma pratikleri ve güvenilir yargı süreçleriyle desteklendiği ölçüde anlam kazanır. Ancak bu mesajın tek başına ne kadar uzağa taşınabileceği konusunda temkinli olmak gerekiyor.

Kalıcı çözüm, birkaç temel alanda yapısal dönüşümü zorunlu kılmaktadır. Yangın sonrası arazi kullanımını düzenleyen mevzuatın kasıtlı yakma için teşvik oluşturmayacak biçimde yeniden ele alınması bunların başında gelmektedir. Erken uyarı sistemlerinin, gözetleme ağlarının ve müdahale kapasitesinin gerçek anlamda güçlendirilmesi, yalnızca bütçesel bir kalem değil, bir kamu güvenliği yatırımı olarak ele alınmalıdır. Orman köylerinde yaşayan toplulukların ormanlarla sürdürülebilir ilişkisini besleyen politikalar, tarımsal baskı kaynaklı yangınların önünde yapısal bir set oluşturabilir. Ve tüm bunların üstünde, iklim değişikliğinin yarattığı zemine karşı kapsamlı bir uyum stratejisi olmaksızın bu adımların hiçbiri kalıcı bir etki yaratamaz.

Soruşturmaların bu tutuklamalar ile sona ermemesini, aksine kapsamlı bir sistem değerlendirmesinin başlangıcına dönüşmesini beklemek; hem yanan ormanların hem de o ormanlara yaslanan ekosistemlerin temel bir hakkıdır.