Mitoloji Ölmüyor: Çünkü İnsan Hep Aynı Soruyu Soruyor

Bir insan neden ölüyor? Adalet neden hep geç geliyor ya da hiç gelmiyor? Sevmek neden bu denli yıkıcı? Bu sorular ilk kez antik Yunan'ın taş tapınaklarında sorulmadı; çok daha önce, bir ateşin etrafında, karanlıkta, açık bir stept soruldu. Mitoloji işte o soruların dile geldiği andır. Ve o an hiç kapanmadı.

Mitolojinin bu denli kalıcı olmasını açıklamak için onu "eski bir inanç sistemi" olarak tanımlamak yetmez — hatta yanıltır. Çünkü mitoloji, soyut olanı somut imgelerle kavramaya çalışmanın en erken ve en etkili biçimidir. Ölüm Hades'in karanlık sarayına dönüşür, adaletin yokluğu Prometheus'un zincirlerine; aşkın yıkıcılığı Medeia'nın ellerindeki kana. İnsan zihni, soyut kavramlarla değil imgelerle düşünür. Mitoloji tam da bu yüzden dayanır: çünkü imgeler ölmez, kavramlar unutulur.

Batı'nın Görünmez İskeleti

Yunan mitolojisi, Batı kültürünün görünmez ama her yerde hissedilen iskeletidir. Edebiyatta Homeros'tan Joyce'a uzanan çizgi, aslında bir iç sesin değil bir ekosistemin çizgisidir. Ulysses yazmak için önce Odysseus'u bilmek gerekir; Oidipus Rex'i anlamak için yalnızca Sofokles'i değil, psikanalizin o metinden nasıl beslendiğini de görmek gerekir. Freud bir karakter icat etmedi; Oidipus'u buldu ve ona klinik bir dil giydirdi. Jung ise kolektif bilinçdışını tanımlarken mitolojik arketipleri temel aldı.

Batı sineması da aynı kadim yapıların üzerine kurulmuştur. Kahraman yolculuğu — Joseph Campbell'in Kahramanın Sonsuz Yolculuğunda derinlemesine ele aldığı o büyük şema — mitolojik anlatının çekirdeğidir. Star Wars'tan The Lion King'e, Matrix'ten No Country for Old Men'e kadar uzanan filmler bu şemayı yeniden ve yeniden üretir. Değişen kostümler, değişmeyen sorulardır.

Siyaset bile mitolojiden beslenir. Uluslar semboller kurar, semboller kahraman ister, kahramanlar mit ister. Bu döngü sona ermez; çünkü insan topluluklarının kendine anlattığı en büyük hikâye, her zaman mitolojik bir derinliğe ihtiyaç duyar.

Stepten Anadolu'ya Taşınan Dünya

Türk mitolojisi ise hâlâ tam anlamıyla görmediğimiz bir evrendir. Orta Asya steplerinden Anadolu'ya taşınan bu zengin semboller dünyası — Gök Tanrı inancı, Ergenekon destanı, Dede Korkut anlatıları, Umay Ana'nın koruyucu figürü — kültürün derinliklerinde yaşar; ama görünürlüğü bu derinliğin hakkını vermez.

Aslında bu yokluk, bir kayıp değil bir gecikmedir. Çünkü Türk mitolojisinin anlatı potansiyeli devasa. Bozkurt imgesi yalnızca bir siyasi simge olmaktan çıkarılıp edebi ve arketipsel bağlamına yerleştirildiğinde; Dede Korkut'un dilindeki şiddet ve erdem çatışması çağdaş bir okumaya tabi tutulduğunda; Umay Ana'nın koruyuculuğu feminist bir perspektifle yeniden ele alındığında — ortaya çıkacak şey, Yunan mitolojisinin Batı kültürüne ettiği katkıdan aşağı kalmaz.

Türk mitolojisinin görünürlük sorunu bir içerik eksikliğinden değil, o içeriği taşıyacak modern anlatıların henüz yeterince üretilmemiş olmasından kaynaklanır. Birkaç romanın, bir iki oyunun omzuna yıkılamaz bu iş; sistemli bir edebi ve kültürel ilgiye ihtiyaç var.

Mitoloji Pop Kültüre Girince

Günümüz popüler kültürü mitolojik anlatılara olan ilgiyi hem besliyor hem de sınıyor. God of War serisi Yunan ve İskandinav mitolojisini oyun mekaniğiyle harmanlıyor; Percy Jackson gençlere tanrıları aşina kılıyor; Netflix'in pek çok dizisi kadim anlatıları çağdaş çatışmalar içinde eritiyor. Türkiye'den bakıldığında ise son yıllarda Türk mitolojisine yaslanan oyun ve dizi projelerinin sayısında belirgin bir artış göze çarpıyor.

Ama bu yeniden üretim süreci tartışmasız değil. Mitolojik figürler popüler kültüre girdiğinde çoğu zaman yassılaşır; karmaşıklıklarını yitirir. Medeia, sıradan bir intikamcıya; Prometheus, basit bir asi figürüne dönüşebilir. Popüler kültürün mitolojiye kazandırdığı erişilebilirlik ile mitolojiden aldığı derinlik arasındaki gerilim, üzerine konuşmayı hak eden bir mesele olarak duruyor.

Öte yandan bu dönüşüm her zaman yıkıcı değil. Bazen bir oyun, bazen bir roman — eski anlatıyı çağın sorunsallarıyla buluşturarak yeni bir anlam katmanı açar. Madeline Miller'ın Kirke'si bunu başardı: Bir yan karakteri merkeze alarak mitolojik anlatıdaki güç dengesizliğini ve cinsiyetin anlatı üzerindeki etkisini sorguladı. Bu, mitolojiye yapılmış bir ihanet değil, mitolojiyle sürdürülen canlı bir diyalogdu.

Aynada Tanıma Çabası

Sonunda şuraya geliyoruz: Mitolojiye duyulan ilgi, nostaljinin eseri değil. İnsan kendi hikâyesini kadim bir aynada tanıma çabasıdır bu. O aynada gördüğü figür ne kadar eskiyse, ona duyduğu tanışıklık o kadar şaşırtıcıdır. Sisifos hâlâ anlamsız bir işi sürdürüyor, Kassandra hâlâ dinlenmiyor, Ikarus hâlâ yükseklere çıkıyor.

Çünkü sorular değişmedi. Değişen yalnızca onları soran neslin dili.

Mitoloji bu yüzden ölmüyor. Ölemez. İnsan var oldukça o sorular sorulacak; ve o sorular soruldukça, hikâyeler bu kadim kalıplardan yeniden doğacak. Her çağ kendi Prometheus'unu bulur. Her çağ, ateşini çalmak için bir neden yaratır.