Kuyucak'ta Alevler Yükselirken Türkiye'nin Yangın Politikası Yine Sorgulanıyor

Yaz mevsimi her yıl aynı sahneyi önümüze koyuyor: bir ilçenin adı, üstüne çıkan dumanlar ve "söndürme çalışmaları devam ediyor" haberleri. Bu sefer sahne Aydın'ın Kuyucak ilçesi. Orman yangını çıktı, itfaiye ve çevre koruma ekipleri müdahale ediyor; ama asıl soru, bu yangının neden çıktığından çok neden bir türlü hazırlıklı olmadığımız etrafında şekilleniyor.

Sahadaki Tablo

Kuyucak'ta başlayan yangına itfaiye ekipleri ve çevre koruma birimleri hızla müdahale etti. Çalışmalar sürerken alevlerin rüzgarın etkisiyle ne kadar alan kapsadığına ilişkin kesin veriler henüz netleşmiş değil. Sahada yürütülen söndürme operasyonunun seyri, bu tür vakalarda her zaman olduğu gibi rüzgar yönüne, nem oranına ve arazinin engebesine bağlı olarak anlık değişiyor.

Buradaki asıl kırılma noktası, müdahale hızında değil. Ekiplerin kısa sürede bölgeye ulaşması, operasyonel hazırlığın en azından sahada karşılık bulduğunu gösteriyor. Sorun, o noktaya gelinmeden önceki aşamada, yani yangının çıkmasını önleyecek ya da ilk dakikalarda tespit edecek mekanizmaların yeterliliğinde düğümleniyor.

Aydın'ın Yapısal Kırılganlığı

Aydın coğrafyası, Ege kıyı kuşağının tipik özelliklerini taşıyor: yüksek yaz sıcaklıkları, düşük nem ve kuru vejetasyon. Bu üç faktörün bir arada bulunması, orman yangını riskini mevsimsel değil yapısal bir sorun haline getiriyor. Kuyucak ve çevresi gibi iç kesimlerde zeytinlikler, makilikler ve çam ormanlarının iç içe geçtiği alanlar, yangının hızla yayılması için elverişli koşullar sunuyor.

Türkiye'nin Ege kıyılarında yaz ortası sıcaklıklarının son yıllarda giderek daha erken ve daha şiddetli yaşanmaya başladığı, meteoroloji verilerinin genel eğilimiyle de örtüşüyor. Toprağın ve bitki örtüsünün uzun kuraklık dönemlerine maruz kalması, küçük bir kıvılcımın kısa sürede büyük bir yangına dönüşmesi için yeterli oluyor. Aydın, bu açıdan hem coğrafi hem de iklimsel olarak yüksek riskli bölgeler arasındaki yerini her yaz yeniden tescil ettiriyor.

Türkiye'nin Yaz Yangını Gerçeği

Kuyucak bir istisna değil. Türkiye'nin güney ve batı kıyılarında her yaz, bazen eş zamanlı olarak birden fazla ilde, orman yangınları patlak veriyor. 2021'de Muğla, Antalya ve İzmir'de yaşanan büyük yangın dalgası, bu sorunun ne denli sistematik bir hal aldığını gözler önüne serdi. O dönemden bu yana yangın söndürme kapasitesine yönelik bazı adımlar atıldı, ancak yangınların tekrarlanmaya devam etmesi, alınan önlemlerin ne ölçüde yapısal bir dönüşüme yol açtığını sorgulatıyor.

İklim değişikliğinin bu tablodaki rolü artık tartışmasız. Daha uzun süren kuraklık dönemleri, daha yüksek sıcaklık zirveleri ve daha güçlü sıcak hava kütleleri, yangın sezonunu hem öne alıyor hem de uzatıyor. Ancak iklim değişikliği bu süreçte bir bağlam sunuyor; tek başına bir açıklama değil. Çünkü aynı iklim koşullarına rağmen bazı ülkelerin yangın kayıplarını görece kontrol altında tutabilmesi, politika ve yönetim tercihlerinin de belirleyici olduğunu kanıtlıyor.

Bu gelişmeyi yalnızca "yaz sıcaklarının kaçınılmaz sonucu" olarak görmek eksik kalır. Asıl mesele, kaçınılmazla yönetilebilir olan arasındaki sınırı nereye çizdiğimizde.

Sistemdeki Açıklar

Türkiye'nin orman yangınlarıyla mücadelesi, uzun süredir reaktif bir modele dayanıyor. Yangın çıktıktan sonra söndürme, çıkmadan önce önleme değil. Bu anlayışın pratikteki yansıması, erken uyarı sistemlerine ve önleyici müdahale kapasitesine yapılan yatırımın yetersiz kalmasında kendini gösteriyor.

Erken uyarı altyapısı, özellikle kırsal ve dağlık alanlarda ciddi boşluklar barındırıyor. Uzaktan algılama teknolojileri ve uydu bazlı izleme sistemleri bazı bölgelerde kullanılmaya başlanmış olsa da ülke genelinde tutarlı bir kapsama henüz ulaşılabilmiş değil. Orman yangınlarında ilk müdahalenin hızı, kayıpların boyutunu belirleyen en kritik faktörlerden biri; bu nedenle tespit gecikmesi, sahadaki her müdahale etkinliğini baştan sınırlıyor.

Kurumlar arası koordinasyon da ayrı bir sorun başlığı oluşturuyor. Orman yangınlarında Orman Genel Müdürlüğü, yerel itfaiye birimleri, il özel idareleri ve zaman zaman Sivil Savunma'nın eş güdüm içinde çalışması gerekiyor. Bu kurumlar arasındaki bilgi akışı ve operasyonel uyum, büyük yangınlarda sıklıkla aksamaların yaşandığı bir alan olarak öne çıkıyor. Kuyucak gibi vakalarda sahadaki ekiplerin özverisi tartışılmaz; ama birden fazla birimin aynı anda müdahale ettiği büyük yangınlarda koordinasyon eksikliği, müdahalenin etkinliğini doğrudan etkiliyor.

Önleyici müdahale kapasitesi açısından bakıldığında ise tablo daha da düşündürücü. Yangın riskini düşürmenin en etkili yollarından biri olan orman içi yol ağları, yangın kesme şeritleri ve kontrollü yakma uygulamaları Türkiye'de sistematik bir programa henüz kavuşturulamamış durumda. Bu uygulamalar, kısa vadede hem maliyet hem de operasyonel zorluk gerektiriyor; ancak uzun vadede yangın hasarını çok daha düşük seviyelerde tutmanın kanıtlanmış yolları arasında yer alıyor.

Yanan Ormanın Geriye Bıraktıkları

Kuyucak yangını söndürüldükten sonra da hasar sona ermiyor. Orman yangınlarının ekosisteme verdiği zarar, alevlerin geçtiği alanın çok ötesine uzanıyor ve etkiler yıllarca sürebilir.

Yanan alanlarda toprak örtüsünün yok olması, ilk yağışlarla birlikte ciddi erozyon riskini beraberinde getiriyor. Bitki köklerinin tuttuğu toprağın artık korumasız kalması, özellikle Ege'nin düzensiz sonbahar yağışlarında sele ve heyelana zemin hazırlıyor. Kuyucak ve çevresindeki tarım arazileri ve zeytinlikler bu açıdan ek bir risk taşıyor; yangın yalnızca ormanı değil, çevresindeki geçim kaynaklarını da tehdit ediyor.

Biyoçeşitlilik açısından bakıldığında, yanan alanların yeniden ormanlık bir yapıya kavuşması onlarca yıl alıyor. Fırsatçı türlerin hızla yerleştiği bu alanlar, kısa vadede ekolojik dengeyi bozuyor. Türkiye'nin yangın geçmişine bakıldığında yeniden ağaçlandırma çalışmalarının kapsamlı biçimde yürütüldüğü görülüyor; ancak dikilen fidanların hayatta kalma oranı ve alan seçimindeki ekolojik uygunluk, bu çalışmaların uzun vadeli başarısını belirleyen kritik değişkenler olmaya devam ediyor.

Su havzaları da bu tahribattan nasibini alıyor. Yüzey örtüsünü kaybeden topraklar, yağmur suyunu tutamaz hale geliyor; bu durum hem yer altı su kaynaklarının beslenmesini olumsuz etkiliyor hem de taşkın riskini artırıyor. Kuyucak gibi tarım ağırlıklı bir ilçede bu sonuçlar, doğrudan ekonomik yıkıma dönüşebilir.

Reaktif Modelden Çıkış

Pratikte bunun anlamı şu: Türkiye'nin orman yangınlarıyla mücadelede attığı her adım, söndürme kapasitesinin artırılmasıyla sınırlı kaldığı sürece tablonun değişmesi beklenemez. Söndürme, yangın yönetiminin kaçınılmaz bir parçası; ama yeterli olan parçası değil.

Proaktif orman yönetimine geçiş, birkaç temel bileşen gerektiriyor. Birincisi, erken tespit altyapısının güçlendirilmesi: uydu görüntüleme, termal kameralar ve yer sensörlerinden oluşan entegre bir izleme sistemi, yangınların ilk dakikalarda tespit edilmesini sağlayabilir. İkincisi, risk haritalaması ve önleyici müdahale: yangın riskinin yüksek olduğu alanların önceden belirlenerek düzenli bakım, yol ağı genişletme ve yanıcı materyal temizliğinin planlanması gerekiyor. Üçüncüsü, kurumlar arası koordinasyonun yasal ve operasyonel zemine oturtulması: büyük yangınlarda kimin ne yapacağının önceden belirlendiği, tatbikatlarla test edilmiş bir koordinasyon çerçevesi şart.

Bu adımların hiçbiri teknik olarak yeni ya da ulaşılmaz değil. Portekiz, İspanya ve Yunanistan gibi benzer iklim koşullarına sahip Avrupa ülkelerinin son yıllarda bu alanda kaydettiği ilerleme, doğru politika seçimleriyle tablonun değişebileceğini somut biçimde ortaya koyuyor.

Önümüzdeki dönemde asıl soru, Türkiye'nin bu konuda ne yapabileceği değil. Teknik kapasite, bütçe imkanları ve kurumsal yapı bu dönüşümü mümkün kılacak unsurları barındırıyor. Asıl soru, yangın politikasını her yaz yeniden tartışmak yerine kalıcı bir reforma dönüştürme iradesinin ne zaman sahaya çıkacağı.

Kuyucak'taki dumanlar dağılacak. Ama bir dahaki yaz, bambaşka bir ilçenin adıyla aynı soruları sormak zorunda kalmak istemiyorsak, bu aradaki zamanı iyi değerlendirmek gerekiyor.