Etikette "Doğal" Yazıyor, Ama İçinde Ne Olduğunu Kimse Söylemiyor

Banyodaki şişeye baktığınızda büyük ihtimalle birkaç tanıdık kelime dikkatinizi çekiyordur: "doğal""bitkisel""arındırıcı""nazik formül". Bu kelimeler kasıtlı olarak orada duruyor. Satın alma kararını kolaylaştırıyor, güven duygusu yaratıyor ve çoğu zaman sorgulanmıyor. Ama ABD'de yürütülen bir araştırma, tam da bu güvenin ne kadar kırılgan bir zemin üzerinde durduğunu gösterdi.

Araştırma, günlük kullanılan kişisel bakım ürünlerinin yüzde seksen beşinde etiketlerde hiç yer almayan zararlı kimyasallar tespit etti. Yüzde seksen beş. Bu, test edilen ürünlerin büyük çoğunluğunun, tüketiciye sunduğu bileşen listesinin aslında eksik olduğu anlamına geliyor. İçeriğin bir kısmı görünür, geri kalanı değil.

Hangi Ürünler, Hangi Tehlikeler

Bulgular, rafta en sıradan görünen ürünlerde ortaya çıktı: şampuan, sabun, bebek losyonu. Rutinin tam merkezinde yer alan, "zaten her zaman kullandığım için sorun olmaz" diye düşünülen ürünler. Bebek ürünlerinin bu listede yer alması ayrı bir sorun; çünkü bebek derisi yetişkin derisine kıyasla daha ince ve geçirgen, dışarıdan gelen bileşenlere karşı çok daha savunmasız.

Etiketlerde görünmeyen bu kimyasallar, üretim sürecinde kasıtlı olarak eklenmemiş olabilir. Bir kısmı, ham maddelerin birleşiminden ya da üretim aşamasındaki reaksiyonlardan oluşan yan ürünler. Bir kısmı ise koku karışımlarının, renk maddelerinin ya da koruyucuların parçalanmasıyla ortaya çıkıyor. Teknik olarak "eklenmemiş" ama gerçek anlamda "yok" değil. İşte tam burada düzenleyici boşluk devreye giriyor.

Burada önemli bir ayrıntı var: Birçok ülkede mevcut mevzuat, yalnızca kasıtlı olarak eklenen bileşenlerin etiketlenmesini zorunlu kılıyor. Üretim sürecinde oluşan yan ürünler, safsızlıklar veya koku bileşenlerinin alt bileşenleri çoğu zaman bu zorunluluk kapsamına girmiyor. Bu yasal boşluk, tüketicinin etiketi ne kadar dikkatli okursa okusun göremeyeceği bir görünmezlik katmanı yaratıyor.

"Doğal" Kelimesinin Yasal Bir Karşılığı Yok

"Doğal ürün" ifadesi, ürünün güvenli olduğu anlamına gelmiyor. Çünkü bu terimin, pek çok ülkede bağlayıcı yasal bir tanımı bulunmuyor.

Bunu bir kez daha yazmak istiyorum, çünkü çoğu zaman gözden kaçıyor: "Doğal""organik" veya "bitkisel" gibi ifadelerin bir ürünün etiketinde yer alması, o ürünün belirli bir bileşen standardını karşıladığı anlamına gelmiyor. Bu kelimeler, çoğu ülkede pazarlama terimi statüsünde. Birisi bu etiketi koyarken yasal bir sorumluluğu da üstlenmiyor.

Sanılanın aksine, bir ürünün doğal kaynaklardan elde edilen bileşenler içermesi, o ürünün zararsız olduğunu da garantilemiyor. Arsenik doğaldır. Cıva doğaldır. "Doğal" sıfatı, kimyasal tehlike açısından tek başına anlamlı bir bilgi sunmuyor. Asıl soru şu: O bileşen, o konsantrasyonda, o kullanım sıklığıyla güvenli mi?

Bu sorunun yanıtını ürün etiketinden bulmak giderek zorlaşıyor.

Türkiye'deki Tablo

ABD'de test edilen ürünlerin önemli bir kısmı, küresel markalar tarafından üretiliyor ve bu markalar Türkiye pazarında da geniş bir yer kaplıyor. Eczanelerde, zincir marketlerde, online platformlarda "doğal" etiketiyle satılan bu ürünler, Türk tüketicisinin günlük rutininin de ayrılmaz bir parçası.

Peki Türkiye'deki denetim tablosu nasıl görünüyor? Türkiye'de kozmetik ürünler, T.C. Sağlık Bakanlığı bünyesinde TÜRKKOZMETİK mevzuatı ve AB uyum süreçleri çerçevesinde düzenleniyor. Etiketleme standartları büyük ölçüde Avrupa Birliği kurallarına paralel yürütülüyor. Ama denetim kapasitesi ve piyasa gözetiminin ne ölçüde etkin işlediği, hâlâ tartışmalı bir alan.

İthal ürünler söz konusu olduğunda mesele daha da karmaşıklaşıyor. Üretimin gerçekleştiği ülkedeki standartlar, Türkiye'deki mevzuatla her zaman örtüşmüyor. Bu ürünlerin bağımsız laboratuvarlarda tekrar test edilip edilmediği konusunda ise kamuya açık sistematik bir veri bulmak güç.

Türk tüketicisi, satın aldığı ürünün içeriği hakkında yalnızca etiketin sunduğu bilgiyle hareket ediyor. Bu da, araştırmanın ortaya koyduğu etiket güvenilirliği sorununu Türkiye için de doğrudan geçerli kılıyor.

Tüketici Olarak Ne Yapılabilir?

Dürüst olmak gerekirse, bu sorunun yanıtı tüketicinin omzuna yıkılmak için çok ağır. Kimyasal bileşen listelerini çözümlemek için uzmanlık gerektiriyor, her ürünü bağımsız laboratuvarda test ettirmek mümkün değil ve "doğal" etiketinden vazgeçmek tek başına yeterli bir çözüm sunmuyor.

Yine de birkaç pratik nokta var:

• Bileşen listeleri uzunsa ve tanımadığınız isimlerle doluysa, bu konuda bağımsız rehber kaynaklar mevcut. EWG (Environmental Working Group) gibi platformlar, pek çok ürünün bileşenlerini bağımsız olarak değerlendiriyor.

• Bebek ve çocuk ürünlerinde seçicilik daha fazla önem kazanıyor. Bu ürün kategorisinde mümkün olduğunca az bileşen içeren, bağımsız sertifikasyona sahip alternatifleri tercih etmek daha temkinli bir yaklaşım.

• "Doğal" ifadesinin yanı sıra hangi uluslararası sertifikalara sahip olduğuna bakmak, daha nesnel bir değerlendirme sunabilir. Ecocert, COSMOS veya NSF gibi sertifikalar, belirli bileşen standartlarını denetlenebilir ölçütlere bağlıyor.

• Şirketin bileşen şeffaflığı konusundaki tutumunu araştırmak, yani ürün sayfasında tam bileşen listesi yayımlıyor mu, sorulan sorulara yanıt veriyor mu, bir fikir verebilir.

Bu adımlar sorunu kökten çözmüyor. Ama bilinçli bir tüketici olmak, en azından mevcut tabloda daha az savunmasız olmak anlamına geliyor.

Asıl Sorun Burada

Bu araştırmanın en rahatsız edici boyutu, bulguların içeriğinden çok sistemin işleyişine dair bir şey söylemesi. Yüzde seksen beşlik bir oran, birkaç dikkatsiz üreticinin sonucu değil. Bu, mevcut etiketleme mevzuatının tüketiciyi koruma konusunda yapısal bir açığı olduğuna işaret ediyor.

Etiket okumak artık yeterli değil. Çünkü etiketin kendisi eksik. Ve bu eksikliği doldurmakla yükümlü olan sistem, pek çok ülkede henüz bu sorumluluğu tam anlamıyla üstlenmiş değil.

Ürünün üzerindeki "doğal" kelimesi, orada durmaya devam edecek. Ama o kelimenin arkasında neyin durduğu sorusu, artık daha yüksek sesle sorulması gereken bir yer kaplıyor.