Ebola yeniden hızlanırken aşı araştırmaları nerede duruyor?

Doğu Kongo'nun bir sağlık merkezinde görev yapan bir hemşire, geçen yılın sonlarında tanıklığını şöyle aktarıyor: "Bir vakayı izole ediyorsunuz, iki yeni vaka geliyor." Bu cümle hem tıbbi hem de araştırma sürecinin içinde bulunduğu durumu özetliyor aslında. Ebola, son dönemde yalnızca vaka sayısı artışıyla değil, yayıldığı coğrafyanın genişlemesiyle de dikkat çekiyor. Kentsel alanlara sıçrayan vakalar, daha önce görece kontrol altında tutulan bölgelerin de risk haritasına girmesi anlamına geliyor. Sağlık sistemleri üzerindeki yük de buna paralel büyüyor: hem doğrudan tedavi kapasitesi hem de temas takibi için gereken insan kaynağı açısından.

Bu tablo ortaya çıkarken aşı tarafında ne var? rVSV-ZEBOV adıyla bilinen ve çeşitli uluslararası otoriteler tarafından onaylanmış aşı, halka açık bir sırrı tekrarlatıyor: Ebola'nın Zaire türüne karşı anlamlı bir koruma sağlıyor, ancak virüsün Sudan türü başta olmak üzere diğer varyantlarına karşı yeterliliği çok daha sınırlı. Bu ayrım kritik, çünkü son salgınlarda birden fazla türün devrede olduğu görülüyor. Yani onaylı bir aşı var elimizde, ama o aşının kapsadığı alanın dışına çıkıldığında tablonun değiştiğini biliyoruz.

Araştırmacılar bu boşluğun farkında ve çalışmalar devam ediyor. Fakat burada tuhaf bir paradoks var. Klinik denemelerin anlamlı veri üretebilmesi için yeterli vaka yoğunluğuna ihtiyaç duyuluyor; salgın olmadan deney yapılamıyor. Öte yandan salgın aktifken deneme koşullarını standart tutmak neredeyse imkânsız hale geliyor. Etik komiteler, lojistik baskılar, yerinden edilmiş topluluklar, güven krizi — bunların hepsi aynı anda sahada. Bu yüzden pek çok deneme erken sona ermiş ya da eksik veriyle sonuçlanmış durumda. Bilim insanları hem hız istiyor hem de titizliği kaybetmek istemiyor; ikisi aynı anda mümkün olmayınca çözüm ortada kalıyor.

Bir de finansman ve tedarik meselesi var. Ebola, büyük ilaç şirketleri için ticari olarak cazip bir alan değil; hastalığın yoğunlaştığı coğrafyalar hem satın alma gücü düşük hem de lojistik açıdan erişimi zorlu bölgeler. Kamu finansmanı ve uluslararası kuruluşların desteği olmadan bu araştırmaların yürütülmesi pratik olarak mümkün değil. Ama bu destek salgın dönemlerinde yoğunlaşıp aralarında eriyip gidiyor. Süreklilik sağlanamıyor. Soğuk zincir gerektiren bir aşıyı enerjiye erişimin güvensiz olduğu bir bölgeye taşımak ise başlı başına ayrı bir problem.

Aşının var olması ile aşının işe yaraması arasındaki mesafeyi büyüten şey çoğunlukla bu tür ayrıntılar. Araştırma sürecinde kaydedilen her adım değerli, bunu küçümsemek doğru olmaz. Ama şunu sormadan geçemiyorum: Bir gün Sudan türüne karşı da etkili, soğuk zincir gerektirmeyen bir aşı geliştirilse, onu gerçekten ihtiyacı olan yere zamanında ulaştırabilecek miyiz?