Booking ve Airbnb Artık Kuralsız Değil: Meclis'ten Dijital Turizme Çerçeve

Yıllardır herkesin gördüğü ama kimsenin dokunmadığı bir tablo vardı ortada. Booking ve Airbnb gibi dijital seyahat platformları, Türkiye'nin turizm ekonomisinin içinde derinlemesine yer edinirken hukuki çerçeve neredeyse boş kalmaya devam ediyordu. Komisyon alınıyordu, rezervasyonlar yapılıyordu, para akıyordu; ama bunların hangi koşullarda, hangi denetim mekanizmasıyla gerçekleştiğine dair somut bir kural yoktu. Şimdi bu tablo değişiyor. Meclis'e sunulan yeni düzenleme teklifi, ilk kez gerçek anlamda bir çerçeve çizme iddiasıyla masaya geliyor.

Teklifin üç temel direği

Düzenlemenin özüne bakıldığında, üç başlığın öne çıktığı görülüyor. Birincisi, Kültür ve Turizm Bakanlığı'ndan izin belgesi zorunluluğu. Bu, Türkiye'de faaliyet göstermek isteyen dijital seyahat platformlarının artık yasal bir statü kazanmadan iş yapamayacağı anlamına geliyor. İkincisi, yerinde yetkili temsilci şartı. Platform, Türkiye'de muhatap alınabilir, hukuken sorumlu tutulabilir bir temsilci bulundurmak zorunda kalacak. Üçüncüsü ise belki en çok tartışılan başlık: yüzde 17 komisyon tavanı. Platformların konaklama işletmelerinden aldığı komisyonun bu oranın üzerine çıkması yasaklanıyor.

Bu üç başlık, kağıt üzerinde birbirini tamamlayan bir yapı kuruyor. İzin belgesi olmadan faaliyet yasak, temsilci olmadan hesap sorulması güç, komisyon tavanı olmadan yerel işletmeler korumasız. Aslında asıl dikkat edilmesi gereken nokta şu: Bu üçü birbirinden bağımsız tutulursa düzenlemenin etkisi zayıflar. Hepsinin birlikte işlemesi gerekiyor.

Şimdiye kadar nasıl bir ortamda çalışıldı?

Türkiye'nin dijital turizm ekonomisi son yıllarda ciddi bir büyüme kaydetti. Ülkeye gelen turist sayısının rekorlar kırdığı dönemlerde, bu platformlar üzerinden yapılan rezervasyonlar da paralel bir ivme yakaladı. Ancak bu büyümenin getirdiği ekonomik akışın ne kadarının Türkiye'de vergilendirildiği, ne kadarının denetlendiği hep muğlak kaldı.

Platformlar teknik olarak yurt dışı merkezli şirketler olarak faaliyet gösterdiğinden, Türkiye'deki yasal yükümlülükleri sınırlıydı. Bir otelin ya da ev pansiyonunun Booking üzerinden aldığı rezervasyon için ödediği komisyon, çoğunlukla yurt dışına çıkıyor ve bu para akışı üzerinde Türkiye'nin doğrudan bir denetim mekanizması bulunmuyordu. Kamuoyundaki algı ile veriler aynı şeyi söylemiyor derken tam olarak bunu kastediyorum: Türkiye'nin turizm rakamlarına bakınca parlak bir tablo görüyorsunuz ama bu büyümeden yerel işletmelerin nasıl pay aldığına, platformların ne kadar kazandığına ilişkin şeffaf bir veri ortamı hiç oluşmadı.

Yetkili temsilci zorunluluğunun neden bu kadar kritik olduğu da burada netleşiyor. Şimdiye kadar bir şikâyet, bir hukuki ihtilaf ya da bir vergi denetimi söz konusu olduğunda muhatap bulmak zorlaşıyordu. Platform yurt dışındaydı, Türkiye'de hukuken bağlayıcı bir sorumlusu yoktu. Bu şart yerine getirilirse o boşluk kapanmış olacak.

Yerel işletmeciler için tablonun iki yüzü

Küçük oteller, butik pansiyonlar ve Airbnb üzerinden kiralık konut sunan ev sahipleri açısından bu düzenleme, tek boyutlu bir kazanım değil.

Olumlu taraftan başlayalım. Komisyon tavanının getirilmesi, özellikle küçük ölçekli işletmeler için gerçek bir rahatlama potansiyeli taşıyor. Sektörde pek çok küçük konaklama işletmesinin, platformlara ödediği yüksek komisyon oranlarından yakındığı biliniyor. Kimi zaman bu oran ciddi seviyelere ulaşabiliyor ve işletmenin kâr marjını doğrudan etkiliyor. Yüzde 17 tavanı uygulamaya girerse, en azından teorik olarak bu yük hafiflemiş olacak.

Öte yandan tablonun diğer yüzü de var. Düzenlemenin kapsamı genişledikçe, platformların işletmelere uyguladığı şartlar da değişebilir. Komisyonu yasal olarak sınırlayan bir düzenleme karşısında platformlar, gelirlerini başka yollarla telafi etmeye yönelebilir. Listeleme önceliği, görünürlük politikaları, ücretli ek hizmetler... Bunlar, komisyon sınırının dışında kalan ama etkisi komisyon kadar hissedilir olabilecek araçlar.

Ayrıca bireysel ev sahipleri için tablo daha da karmaşık. Airbnb üzerinden kısa dönemli kiralama yapanların bir bölümü, şimdiye kadar görece denetimsiz bir alanda hareket ediyordu. Yeni düzenlemenin getireceği izin ve temsilci zorunlulukları, bu platformlara yönelik olmakla birlikte, işletmelere yansıyacak olan bürokratik yük de göz ardı edilmemeli.

Yüzde 17 rakamı gerçekçi mi?

Rakamlar bize ne söylüyor? Sektördeki mevcut komisyon oranlarına bakıldığında, yüzde 17'nin bazı platformlarda uygulanan oranlara yakın ya da altında kaldığı görülüyor; ancak bu oran platform ve ülkeye göre önemli farklılıklar gösteriyor. Dolayısıyla bu tavanın ne ölçüde gerçek bir baskı unsuru olacağı, ne ölçüde zaten uygulanmakta olan pratiği yasal zemine oturtacağı ayrı bir tartışma konusu.

Burada daha kritik olan soru şu: Tavan nasıl denetlenecek? Bir platform, resmi komisyon oranını yüzde 17'de tutarken ek ücretler, premium listeleme paketleri veya farklı adlar altındaki yükümlülüklerle bu sınırı fiilen aşabilir. Bu tür uygulamaların tespiti ve yaptırımı için güçlü bir denetim mekanizmasına ihtiyaç var. Teklifte bu mekanizmanın nasıl kurgulandığı, uygulamanın sağlamlığını belirleyecek olan esas nokta.

Avrupa'da benzer düzenlemelerin hayata geçirildiği ülke deneyimlerine bakıldığında, komisyon tavanının tek başına yeterli olmadığı görülüyor. Asıl fark yaratan unsur, düzenleyici kurumun bu tavanı aktif ve sürekli biçimde izleyip izleyemediği oluyor. Türkiye'nin bu alanda kapasitesini nasıl kuracağı ve Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın bu işlevi ne ölçüde üstleneceği henüz netlik kazanmış değil.

Büyük resme bakmak

Tabloya bütün olarak baktığımızda, bu düzenlemenin yalnızca turizm sektörüne özgü teknik bir adım olmadığını görüyoruz. Türkiye son yıllarda dijital ekonomiyi vergi ve denetim sistemiyle entegre etme konusunda adım adım ilerliyor. Sosyal medya platformlarına getirilen temsilci zorunlulukları, dijital reklam hizmetlerine uygulanan vergiler, e-ticaret düzenlemeleri... Bunların hepsi aynı genel eğilimin parçaları. Dijital seyahat platformlarına yönelik bu teklif de o çerçevede okunmalı.

Hükümetin öncelikleri arasında dijital akışların vergilendirilmesi ve denetlenmesi belirgin biçimde yer alıyor. Turizm, bu önceliğin ekonomik ağırlığı en yüksek sektörlerden biri. Milyonlarca rezervasyonun yıllardır büyük ölçüde düzenlenmemiş bir ortamda aktığı düşünüldüğünde, bu adımın mantığı anlaşılır.

Ancak stratejik mantık ile uygulamanın gerçekçiliği her zaman örtüşmüyor. Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın izin süreçlerini nasıl yöneteceği, yetkili temsilci şartının nasıl denetleneceği ve komisyon tavanının etkin biçimde uygulanıp uygulanamayacağı, düzenlemenin gerçek değerini belirleyecek olan sorular.

Öte yandan platformların tepkisi de merak konusu. Booking ve Airbnb gibi küresel aktörler, bu tür ulusal düzenlemelerle farklı ülkelerde defalarca karşılaştı. Kimi zaman müzakere yolunu tercih ediyor, kimi zaman teknik uyumluluk sağlarken özünü koruyacak çözümler buluyor, kimi zaman da bu tür koşulları fiilen karşılamak yerine piyasada kalmanın değerini hesaplayarak bekle-gör tutumuna geçiyorlar.

Son söz olarak şunu söylemek gerekiyor: Küçük otel sahibi, birkaç dairesini Airbnb'de kiraya veren emekli ya da yazın pansiyonunu doldurmaya çalışan aile işletmecisi için bu düzenleme, gündeme taşınan iddiasını gerçekten yerine getirirse ciddi bir fark yaratabilir. Ama kağıt üzerindeki çerçevenin uygulamaya yansıması için denetim mekanizması güçlü olmak zorunda. Aksi takdirde, hukuki boşluğun yerini yalnızca yeni bir belirsizlik alır.