Avrupa'nın En Yoksul Gençleri Türkiye'de Büyüyor

Verinin bize söylediği şey, pek çok politika tartışmasının görmezden geldiği kadar açık ve sert: Türk gençlerinin yaşadığı hanelerin geliri, 34 Avrupa ülkesinin 28'inde ülke genelindeki medyan gelirin altında kalıyor. Bu bulgu, tek bir yılın kötü konjonktüründen ya da pandemi gibi geçici bir dış şoktan kaynaklanmıyor. Karşılaştırmalı ülke verisinin tutarlı biçimde işaret ettiği örüntü, Türkiye'nin genç nüfusunu ekonomik sistemin dışına iten yapısal bir mekanizmanın varlığına delalet ediyor. İstisna değil, kural haline gelmiş bir yoksulluk.

Sistematik Bir Örüntü

28 ülkedeki bu tablonun demografik bir tesadüf olmadığını anlamak için önce çerçeveyi doğru kurmak gerekiyor. Gençlerin yaşadığı hanelerin medyan gelirin altında kalması, salt bireysel gelir yetersizliğiyle açıklanamaz. Hanehalkı yapısı, çocuk sayısı, ebeveyn istihdamı ve sosyal transfer mekanizmaları bu tablonun birlikte belirleyicileridir. Türkiye'de gençlerin geniş ailelerle aynı çatı altında yaşama oranı görece yüksek olmakla birlikte, bu yapı hanehalkı refahını otomatik olarak yükseltmiyor; aksine, birden fazla bağımlı bireyin tek ya da düşük gelirli bir haneye sıkıştığı bir model olarak tezahür ediyor. Makroekonomik ölçekte bakıldığında, sorunun kökeninde yatan şey bu yapısal sıkışmanın kırılamamasıdır.

Emek Piyasasına Giremeyen Bir Kuşak

Genç işsizliği, Türkiye'de kronik bir sorun olarak yıllardır gündemde yer alıyor; ancak asıl mesele yalnızca işsizlik rakamlarının yüksekliği değil. Resmi işsizlik istatistiklerinin yakalamadığı bir boyut daha var: kayıt dışı istihdamın yarattığı görünmez yoksulluk. Genç nüfusun önemli bir kesimi, ya kayıt dışı güvencesiz işlerde düşük ücretle çalışıyor ya da iş arayanlar arasında bile sayılmadığı için istatistiklerin dışında kalıyor. Her iki durum da hanehalkı geliri üzerinde aynı baskıyı yaratıyor: yetersiz, istikrarsız ve sosyal güvenceden yoksun bir gelir akışı.

Türkiye'de genç kadınların emek piyasasına katılım oranının Avrupa ortalamasının çok gerisinde kaldığı bilinen bir gerçek. Bu durum, gençlerin yaşadığı hanelerdeki potansiyel ikincil gelir kaynağını büyük ölçüde devre dışı bırakıyor. Yalnızca erkek istihdamına dayanan haneler, herhangi bir gelir şokuyla karşılaştıklarında son derece kırılgan bir konumda bulunuyor. Teoride ne kadar da güzel görünüyor: aile içi dayanışma, çoklu gelir kaynakları, hanehalkı esnekliği. Pratikte ise bu dayanışma çoğu zaman tüketim sıkıştırması ve birikimsizlik olarak somutlaşıyor.

Eğitimin Vadettiği, İstihdamın Veremediği

Türkiye'nin yükseköğretim alanındaki dönüşümü dikkat çekicidir. Son iki on yılda üniversite mezunu genç sayısı belirgin biçimde artmış, diploma sahipliği giderek yaygınlaşmıştır. Ancak bu eğitim genişlemesi, ekonomik kazanıma dönüşmüyor. Yükseköğretim mezuniyet oranlarının yükselmesi ile nitelikli istihdam yaratma kapasitesi arasında derin bir makas açılmış durumda. Üniversite mezunu gençler, ücret baskısı altındaki vasıfsız işlere yönelmek zorunda kalıyor ya da diploma ile orantısız düzeyde düşük gelirle çalışıyor.

Bu kopukluk, salt eğitim sisteminin kalitesiyle ilgili değil. Türkiye'nin üretim yapısı, yüksek nitelikli insan sermayesini emecek bir teknolojik yoğunluk ve katma değer kapasitesine henüz yeterince sahip değil. İhracat kompozisyonuna bakıldığında, orta-düşük teknoloji ağırlığının sürdüğü görülüyor. Ekonominin bu yapısı, eğitim sistemi ne kadar iyileştirilirse iyileştirilsin, mezunların beklentileriyle istihdam piyasasının sunduğu arasındaki farkı kapatmıyor. Gençler bu yapı içinde ya nitelik altı işlere razı geliyor ya da çeşitli yollarla ekonomik marjinalleşmenin birer parçası haline geliyor.

Sosyal Koruma Duvarının İncecik Kalması

Avrupa'nın pek çok ülkesinde gençlere yönelik sosyal koruma mekanizmaları, emek piyasasındaki geçiş döneminin yarattığı gelir açıklarını kısmen telafi etmek üzere tasarlanmıştır. İşsizlik sigortasının genç istihdamını kapsama biçimi, eğitimden istihdama geçişi destekleyen aktif emek piyasası politikaları, konut yardımları ve bağımsız yaşamı kolaylaştıran sosyal transferler, Kuzey ve Batı Avrupa ülkelerinde oldukça gelişkin bir sistem oluşturuyor. Türkiye bu tablonun oldukça gerisinde.

Türkiye'nin sosyal koruma harcamalarının GSYH içindeki payı, kıyaslandığı Avrupa ülkelerinin büyük çoğunluğunun altında seyrediyor. Dahası, mevcut transferlerin gençlere yönelik kısmı son derece sınırlı; harcamaların ağırlık merkezi emeklilik sistemine yoğunlaşmış durumda. Bu yapı, nesiller arası kaynak dağılımında belirgin bir asimetri yaratıyor: yaşlı nüfusa yönelik koruma mekanizmaları görece güçlü iken, ekonomik yaşama henüz girecek olan genç nüfusu büyük ölçüde kendi başına bırakılıyor. Aile kurumunun bu boşluğu doldurmaya çalışması, kamusal sorumluluğun özel yüke dönüştürülmesinden başka bir şey değil.

Aktif emek piyasası politikaları açısından da tablo tatmin edici değil. Mesleki yönlendirme, yeniden eğitim programları ve istihdam sübvansiyonları gibi araçların etkinliği ve yaygınlığı, Türkiye'nin demografik baskısıyla orantılı değil. Genç bir nüfus yapısına sahip olmak, teoride büyüme için avantajlı bir demografik pozisyon anlamına gelir; ancak bu potansiyelin gerçek bir ekonomik kazanıma dönüşmesi, emek piyasası kurumlarının ve sosyal politikanın gençleri sistem içine entegre edebilme kapasitesine bağlıdır.

Büyüyen Ekonomi, Büyümeyen Refah

Türkiye'nin makroekonomik büyüme performansı zaman zaman etkileyici rakamlar üretiyor. Kimi dönemlerde yüksek büyüme hızları, olumlu dış ticaret bileşimleri ve yatırım artışları gündeme geliyor. Ancak bu tablo, gençlerin hanehalkı gelir düzeyiyle karşılaştırıldığında ciddi bir paradoks ortaya koyuyor: ekonomi büyüyor, ama bu büyüme gençlerin refahına yansımıyor.

Sorunun kökeninde yatan şey, büyümenin kapsayıcı olmayan niteliğidir. Türkiye'de büyüme dönemlerinin ardında çoğunlukla inşaat, tüketim kredisi ve kamu harcamalarının tetiklediği döngüsel ivmeler yatıyor. Üretim yapısının dönüşümünü, teknoloji yoğunluğunun artmasını ve beşeri sermayenin katma değere dönüşmesini kalıcı biçimde sağlayan bir büyüme modeli henüz yerleşmiş değil. Bu nedenle büyüme rakamları ile gençlerin gelir düzeyi arasındaki makas kapanmıyor; aksine kimi dönemlerde açılıyor.

Nesiller arası eşitsizlik bu çerçevede değerlendirildiğinde çok daha endişe verici bir boyut kazanıyor. Birikimin, servetin ve varlıkların mevcut dağılımı, gençlerin emek geliriyle ekonomik güvence inşa edebilme olanaklarını oldukça kısıtlıyor. Konut mülkiyetine erişimin giderek zorlaşması, yüksek enflasyon ortamında tasarruf yapmanın anlamsızlaşması ve sosyal hareketliliğin yavaşlaması, gençlerin marjinalleşme sürecini pekiştiriyor. Ekonomik kriz dönemlerinde bu kırılganlık daha da derinleşiyor; çünkü gençler hem çalışma güvencesizlikleri hem de koruyucu mekanizmalardan yoksunlukları nedeniyle şoklara karşı en savunmasız kesimi oluşturuyor.

Yapısal Sorunlara Yapı-İçi Çözümler

Bu tablonun değişmesi için konjonktürel müdahaleler yeterli olmaz. Gençlerin hanehalkı gelirini Avrupa emsallerine yaklaştıracak politika çerçevesi, en az üç eksen üzerinde aynı anda inşa edilmek zorunda.

Birincisi, emek piyasasının gençleri kapsayan biçimde yeniden düzenlenmesi: kayıt dışılığı azaltacak, kadınların istihdama katılımını destekleyecek ve genç girişimciliğini kolaylaştıracak kurumsal reformlar. İkincisi, eğitim ile istihdam arasındaki yapısal kopukluğu gideren, üretim yapısının teknoloji yoğunluğunu artıran ve üniversite eğitimini emek piyasasının gerçek talebiyle buluşturan sektörel politikalar. Üçüncüsü, sosyal koruma sisteminin nesiller arası dengeyi gözeten bir perspektifle yeniden tasarlanması: gençlere yönelik sosyal transferlerin, konut destek mekanizmalarının ve aktif emek piyasası araçlarının etkinliğinin ve kapsamının artırılması.

Büyüme rakamlarıyla övünmek ile gençlerin refahını güvence altına almak arasındaki bu derin uçurum, ekonomi politikasının gerçek sınavıdır. Verinin bize söylediği buysa, politikanın da buna göre konuşlanması gerekiyor.