Algoritmadan kaçamayan kuşak: Gençler ekranla nasıl kıstırıldı?

Bir platform tasarımcısı, bir gencin gece 02.00'de hâlâ telefonunu kaydırıyor olmasını başarısızlık olarak değil, başarı olarak kaydeder. Bunu söylemek rahatsız edici geliyor, biliyorum. Ama aslında bu çok da yadırganacak bir şey değil çünkü söz konusu mimari tam olarak bu amaçla kurulmuş. Sosyal medya platformlarının tasarım kararları artık bir konfor meselesi olmaktan çıkıyor. Gençlerin zihinsel sağlığı ve sosyal gelişimi üzerinde ölçülebilir izler bırakan bu kararlar, "kişisel tercih" çerçevesiyle açıklanamayacak kadar yapısal bir boyut kazanıyor.

Tasarım bir tercihtir ama kimin tercihi?

Bakın şöyle düşünelim: Bir platformun hangi içeriği öne çıkaracağına karar veren algoritma, temelde bir optimizasyon sorununu çözer. Ve bu sorun her zaman kullanıcının iyiliğini değil, platformun ekranda geçirilen süreyi maksimize etmeyi hedefler. Dikkat ekonomisi denen çerçevede kullanıcının akışta kalması, tıklaması, bir sonraki içeriğe geçmesi; bunlar sistemin başarı ölçütüdür. Gençler bu döngünün en savunmasız halkasını oluşturuyor çünkü hem kimlik arayışının hem de sosyal onay ihtiyacının en yoğun biçimde yaşandığı dönem, tam olarak bu platformların hedef aldığı yaş aralığına denk düşüyor.

Dikkat etmek istediğim nokta şu, bu bir yan etki değildir. Bildirimler, sonsuz kaydırma tasarımı, kişiselleştirilmiş içerik akışı; bunların hepsi bilinçli mühendislik kararlarının ürünüdür. Bu kararlar alınırken karşı tarafın gelişim döneminde bir birey olduğu ya hesaba katılmamıştır ya da katılmış ve yine de bu yol seçilmiştir. İkincisi daha kaygı verici bir ihtimal.

Okul ve sosyal medya arasına sıkışmak

The Guardian'da yayımlanan bir araştırmaya göre gençler, kendi hayatlarının artık yalnızca okul ve sosyal medya arasında döndüğünü bizzat fark ediyor. Bu farkındalık başlı başına önemli ama sorunu tanımlamak, henüz çözmekle eş değer değildir. Gençlerin algoritmalara dair dile getirdiği tepkiler, onları pasif kurban konumundan çıkarıyor. Ancak bu tepkinin farkındalıkla sınırlı kaldığı, platformlardan gerçek anlamda kopuşu sağlayamadığı da görülüyor.

Bunun ardında genellikle şu var: Ergenlik döneminde kimlik gelişimi büyük ölçüde sosyal deneyimler, mekân ve beden dili üzerinden şekillenir. Sosyalleşmenin giderek artan biçimde ekran aracılığıyla gerçekleşmesi, bu gelişimin içeriğini ve kalitesini de dönüştürüyor. Beğeni sayılarının özgüven üzerindeki etkisi, akranlarla yüz yüze kurulan ilişkinin yerini dolduramıyor fakat platform mimarisi bu ikisini neredeyse birbirleriyle değiştirilebilir kılıyor.

Sosyal medyanın çocukların sosyal ilişkilerini körelteceğine dair kaygı yeni değildir. Yeni olan, bu kaygıyı artık sezgisel bir uyarı olmaktan çıkaran araştırma birikiminin hacmidir.

Veriler ne söylüyor?

Araştırmalar, ekran bağımlılığı ile kaygı bozuklukları, depresyon ve uyku sorunları arasındaki korelasyonu tutarlı biçimde ortaya koyuyor. Nedensellik tartışması ise hâlâ sürüyor. Tüm bunlarla birlikte zihinsel sağlık sorunu yaşayan bir gencin sosyal medyaya daha çok yöneldiği de ileri sürülüyor. Ancak bu tartışma, politika üretimi açısından belirleyici olmak zorunda değildir. Sigara ile akciğer kanseri arasındaki nedensellik kabul edilmeden önce geçen onlarca yıl, bu tür tartışmaların üretici bir bekleme sürecine değil, geciktirici bir savunmaya dönüşebildiğini bizlere zaten gösteriyor.

Farkındalığın davranış değişikliğine dönüşmesi için yeterli bir koşul olmadığı da biliniyor. Bireyin kendi tercihleriyle çelişen tasarımsal baskılara karşı koymak için yalnızca bilgi sahibi olması yetmez; yapısal bir destek ve alternatif alan da gereklilikler arasında yer alıyor.

Türkiye'deki tablo: Politika yeterli oluyor mu?

Türkiye'deki gençler, küresel ölçekte gözlemlenen bu tablonun dışında değil. Aksine, akıllı telefon kullanımının ve sosyal medyaya erişimin yaş grupları arasında ne denli yaygınlaştığı düşünüldüğünde, sorunun yerel karşılığının da hafife alınmaması gerekir. Bu bağlamda dijital sağlık politikaları ve müfredattaki medya okuryazarlığı eğitimi öne çıkıyor.

Medya okuryazarlığı, Türkiye'de uzun süredir müfredatta yer bulmaya çalışan bir alan oldu. Fakat bu eğitimin algoritmanın nasıl çalıştığını, platformların gelir modellerini ve içerik optimizasyonunun kullanıcı davranışı üzerindeki etkilerini kapsayıp kapsamadığı ayrı bir sorudur. Geleneksel medya okuryazarlığı, kaynak değerlendirmesi ve haber doğrulama üzerine inşa edilmiştir oysa algoritma okuryazarlığı farklı bir bilişsel beceri seti gerektirmektedir. Bir gencin doğru haberle yanlış haberi ayırt etmesi ile kendi davranışlarını şekillendiren platform tasarımını görebilmesi arasında ciddi bir mesafe vardır.

Dijital sağlık alanında ise Türkiye'nin henüz kapsamlı bir politika çerçevesine sahip olduğunu söylemek güçtür. Ekran süresi tavsiyeleri ve ebeveyn denetim araçları bireysel düzeyde faydalı olabilir ama yapısal müdahalenin yerini tutmaz. Platform tasarımı, veri toplama uygulamaları ve algoritmik şeffaflık gibi alanlarda düzenleyici bir çerçeve oluşturulmadığında, sorumluluk bütünüyle kullanıcıya, yani çoğu zaman henüz ergen olan bireye yüklenmektedir.

Bireysel farkındalığın sınırları

Bireysel farkındalık gereklidir, bu tartışılmaz. Gençlerin algoritmaların kendilerini nasıl yönlendirdiğini görebilmesi, bu döngüyü sorgulaması ve tepki geliştirmesi değerlidir ama bu farkındalığı tek çözüm olarak sunmak, sorumluluğu yanlış adrese teslim etmektir.

Çünkü söz konusu olan, eşit olmayan bir güç ilişkisidir. Bir yanda milyarlarca dolarlık bütçelerle tasarlanan, insan psikolojisinin zayıf noktalarını hedef alan ve sürekli güncellenen sistemler yer alırken diğer yanda hayatın en kritik gelişim döneminde olan, beyin gelişimi henüz tamamlanmamış, dürtü kontrolü yetişkinliğe kıyasla daha kırılgan bireyler yer alıyor. Bu iki tarafı bireysel farkındalık zeminine eşit koymak, ne analitik açıdan tutarlıdır ne de etik açıdan savunulabilir.

Avrupa'da ve bazı Kuzey Amerika eyaletlerinde platformlara yönelik düzenleyici baskının arttığı gözlemlenirken algoritmik şeffaflık yükümlülükleri; çocuklara yönelik içerik hedeflemesinin sınırlandırılması, sonsuz kaydırma gibi tasarım özelliklerinin kısıtlanması gündeme gelmiştir. Bu adımların yeterliliği tartışmalı olmakla birlikte, en azından sorunun bireysel tercihlerin ötesinde yapısal bir nitelik taşıdığı kabulü güçlenmektedir.

Gençlerin "algoritmaya karşı tepki" olarak tanımladığı duygu, bir fırsat penceresidir. Ama bu pencereden geçmek için bireysel motivasyonun ötesinde, politika ve platform düzeyinde karşılık bulmak gerekmektedir. Türkiye'nin bu alanda ne kadar hızlı hareket edeceği ve oluşturulacak düzenleyici çerçevenin platform tasarımını gerçekten dönüştürüp dönüştüremeyeceği, önümüzdeki dönemin en kritik dijital politika sorularından biri olmaya devam edecektir. Aksi hâlde, o tepki de sistemin döngüsünde eriyip gidecektir.

Kaynakça:

• odatv.com